Veeteelt
Dossier
Economie
Nederland telde in 2025 3,6 miljoen runderen, 9,8 miljoen varkens en 88 miljoen kippen (CBS). De omvang van die veestapel is de gemeenschappelijke oorzaak van problemen met stikstof, mest, water, klimaat, ruimte en dierenwelzijn, terwijl de overheid die omvang via vrijstellingen, inkomenssteun en exportbevordering mee in stand houdt. Burgerplatform wil eerst die prikkels afbouwen en daarna een voorspelbaar krimppad. Krimp van 5 tot 10 procent van de rundveestapel levert volgens onze MKBA indicatief zo'n 320 miljoen euro per jaar op aan minder uitstoot; de kosten voor boer en keten zijn nog PM.
-
11071 keer bekeken - Work in progress: dit dossier wordt nog aangevuld en geredigeerd
Analyse
Probleem, grondoorzaak en impact
Analyse dossier
Omvang veestapel als oorzaak: stikstof, mest, water, klimaat, ruimte, dierenwelzijn en gezondheid als uitlaten
De omvang van de Nederlandse veestapel is de gemeenschappelijke oorzaak van meerdere problemen die nu vaak los worden aangepakt: stikstof, mest, water, klimaat, ruimtebeslag, dierenwelzijn en gezondheid. In 2025 telde Nederland 3,64 mln runderen, 9,77 mln varkens, 87,7 mln kippen en 0,63 mln geiten op 1,79 mln ha cultuurgrond (CBS). De veestapel produceerde 74 mld kg mest met 439,6 mln kg stikstof en 141,5 mln kg fosfaat; rundvee levert ca. twee derde van de stikstof. Nederland staat 18e van 18 op stikstofoverschot (164 kg N/ha), 69,9% van de landnatuur krijgt te veel stikstof. De landbouwexport was 137,5 mld euro. Tegelijk financiert de overheid de omvang mee via regelingen (landbouwvrijstelling 1,4 mld, OVB-vrijstelling 343 mln, zuivelvrijstelling 326 mln, GLB-basisbetaling 338 mln, borgstellingskrediet 60 mln) en besteedt zij 20 mld aan de stikstofpot. PBL: zonder generieke korting van 5-10% van de dierrechten wordt het ammoniakdoel 2035 niet gehaald.
Grondoorzaak
(1) Een volume dat groter is dan wat bodem, water, lucht en natuur kunnen dragen, gericht op export. (2) Publieke prikkels die dat volume en schaalvergroting in stand houden (fiscale vrijstellingen, inkomenssteun per hectare, borgstelling zonder duurzaamheidseisen, exportbevordering) - WSER 2026-011 beoordeelt ze overwegend negatief. (3) Beleid dat de uitlaten (emissies per stal, per stof) afzonderlijk reguleert en niet de omvang; plafonds dekken alleen stal- en opslagemissies, ongeveer de helft (PBL). (4) Een dreigende maar onvoorspelbare generieke korting die investeringen remt (PBL). (5) Niet-beprijsde externe kosten: beprijzingstekort landbouw 4,2 mld (MN2027).
Financieel lek
€
minimale jaarlijkse derving
Sociale schade
8 /10
Complexiteit
8 /10
Escalatierisico
8 /10
Bronnen bij deze analyse
- Beoordeling van de effecten van financiele en fiscale rijksmiddelen op biodiversiteit (WSER-rapport 2026-011) + Kamerbrief Biodiversiteit (Kamerstuk 26 407, nr. 166)documentonline
- Bijlagen bij de Miljoenennota 2027 (Kamerstuk 37 020, nr. 2): EMU-tabellen, fiscale regelingen, Aanvullende Post, KGG-mutaties, bijlage 13 Fossiele voordelendocumentonline
- Brief minister van LVVN aan de Eerste Kamer over CBS-monitor fosfaat- en stikstofexcretie, tweede kwartaal 2026 (33 037 / 36 618, BT)documentonline
- Burgerlijk Wetboek Boek 3 (art. 1, 6) en Boek 2 Titel 9 (art. 362, 384, 415-416): vermogensrecht en jaarrekening bankendocumentonline
- Final Report - Guidelines amending the Guidelines on the application of the definition of default under Article 178 CRR (EBA/GL/2026/05, 16-07-2026)documentonline
- Greenhouse gas emissions in the Netherlands 1990-2024. National Inventory Document 2026 (RIVM-rapport 2026-0022)documentonline
- Het gebruik van antibiotica bij landbouwhuisdieren in 2025 (SDa-rapport met begeleidende brief)documentonline
- Kabinetsreactie op de reflectie van het PBL en de Landsadvocaat over de samenhangende aanpak voor landbouw, natuur en stikstof (11-09-2026)documentonline
- Kamerbrief evaluatie fiscale regelingen bos-, natuur- en cultuurgrond (SEO) en reactie motie Holman/Grinwis (Kamerstuk 36 812, nr. 124)documentonline
- Landelijke beeindigingsregeling veehouderijlocaties (Lbv) - regelingspagina RVOdocumentonline
- Landelijke beeindigingsregeling veehouderijlocaties met piekbelasting (Lbv-plus) - regelingspagina RVOdocumentonline
- Lbv en Lbv-plus actueel - aanvragen, beslissingen en voorschotten (stand 10-09-2026)documentonline
- Limited net-export capacity undermines the Netherlands' 'feeding the world' narrative (Nature Food, 15-6-2026)online
- LUBACH over zorgen om de voedselzekerheid? (Diep Duik Donderdag, RTL, 10-9-2026)online
- LVVN Attache Netwerk (LAN) - buitenlandnetwerk landbouwradendocumentonline
- Miljoenennota 2027, bijlage 4 Fiscale regelingen (tabel 4.3.2 budgettair belang 2022-2027; tabel 4.5.1 beleidsmaatregelen Belastingplan 2027)documentonline
- Nulmeting 'Naar een dierwaardige veehouderij': KPI's en keurmerken (27-02-2026, i.o.v. LVVN)documentonline
- Opinie: 'Heeft hij onder een steen geleefd? Het is juist belangrijk dat we de veestapel verkleinen' (Het Parool)online
- Overzicht Financiele Stabiliteit - Voorjaar 2026documentonline
- PBL, Klimaatverandering in de prijzen in 2025. Analyse van de beprijzing van broeikasgasemissies in Nederland (15-09-2026, publicatie 6192)documentonline
- Rabobank posts a net result of EUR 4,957 million in 2025 (persbericht jaarcijfers, 10-02-2026)documentonline
- Reflectie brede welvaart: Prinsjesdag 2026documentonline
- Reflectie CPB en PBL op Coalitieakkoord — stikstof 20 mld tot 2035online
- Reflectie op 'Weer ruimte voor boer, natuur en bouw: maatregelpakket voor landbouw, natuur en stikstof' (PBL-publicatie 6203)documentonline
- Share of cereals allocated to animal feed (FAO Food Balances, bewerking Our World in Data)online
- Sociaaleconomische effecten van stikstofbronmaatregelen en natuurmaatregelen (PBL-publicatie 5786, 12-03-2026)documentonline
- StatLine 80240ned: Varkens- en pluimveerechten; regiodocumentonline
- StatLine 80780ned: Landbouw; gewassen, dieren en grondgebruik naar regio (Landbouwtelling)documentonline
- StatLine 83982NED: Dierlijke mest; productie en mineralenuitscheiding, diercategorie, regiodocumentonline
- Statusrapport Nederlandse Biodiversiteit 2026 (tweede editie)documentonline
- Waarde landbouwexport ruim 8 procent hoger in 2025 (CBS/WUR, i.o.v. LVVN) + De Nederlandse agrarische sector in internationaal verband, editie 2026documentonline
- Zeroing in on net-zero: The role of carbon dioxide removals and carbon sinks in EU member states' climate planningdocumentonline
- Actualisering monetaire milieuschade (2022)online
- Consequences of Debt Relief: Evidence from a Foreign Currency Loan Repayment Program (CEPR Discussion Paper DP20961, 22-12-2025)documentonline
- De Verborgen Rekening van de Nederlandse Landbouw - Nederlandse samenvatting van The Hidden Billdocumentonline
- Deloitte: schade door landbouw miljarden groter dan opbrengstenonline
- EU-wide Transparency Exercise 2025 - Cooperatieve Rabobank U.A. (LEI DG3RU1DBUFHT4ZF9WN62)documentonline
- Gezondheidsrisico's rond veehouderijen 2025: deel II (Gezondheidsraad advies nr. 2025/20, 8-12-2025)documentonline
- Interim Report 2025 (halfjaarcijfers per 30-06-2025)documentonline
- Kamerbrief Gezondheidsrisico's rond veehouderijen / VGO-III (Kamerstuk 28973 nr. 259, 10-02-2025)documentonline
- Landelijke beeindigingsregelingen veehouderij - Resultaten verantwoordingsonderzoek 2024 LVVN (21-05-2025)documentonline
- Netherlands Roadmap on carbon dioxide removals (Routekaart Koolstofverwijdering / CO2-verwijdering), maart 2025documentonline
- Staat van Zoonosen 2024 (hoofdstuk 2 Trends)documentonline
- The Hidden Bill: Reshaping Dutch Agriculture - An analysis of the societal costs of Dutch agriculture today versus alternative systemsdocumentonline
- The next chapter for the CAP - Commissievoorstel GLB na 2027 (COM(2025) 560), 17-07-2025documentonline
- Vaststelling begrotingsstaat Ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (XIV) 2026 - memorie van toelichting (Kamerstuk 36 800 XIV, nr. 2)documentonline
- Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III (VGO-III): actualisatie epidemiologie 2014-2019 en longontstekingen rond geitenhouderijen 2018-2024 (RIVM-rapport 2024-0167)documentonline
- Feiten en cijfers over de Nederlandse land- en tuinbouw (achtergronddocument bij het briefadvies 'Boeren in een veranderd klimaat')documentonline
- Kamerbrief Toezegging staatssteunregels overnemen schulden en gedeeltelijke beeindiging (26-04-2024, WJZ/52824117)documentonline
- Landbouwpraktijk en waterkwaliteit in Nederland; toestand (2020-2023) en trend (1992-2023). Nitraatrapportage 2024 (RIVM-rapport 2024-0113)documentonline
- Staatscourant 2024, 41782 - wijziging toelichting Tabel I Wet OB 1968: afschaffing o.a. post a 44 (stro en veevoeders) per 1-1-2025online
- Verlies van derogatie en mestafzetkosten melkveehouderij (notitie Wageningen Economic Research, Kamerstukbijlage 2024D16590)documentonline
- Vreemd vermogen landbouwbedrijven afgenomen, vooral in de glastuinbouw (CBS-nieuws 28-11-2024)documentonline
- Wet bankenbelasting (BWBR0031796), geldend vanaf 01-01-2024documentonline
- Afschaffing fossiele energiesubsidies: eerder een hersenkraker dan een no-braineronline
- Antwoord op Kamervragen over een niet-vrijblijvende bijdrage van banken aan de stikstofopgave (Aanhangsel Handelingen TK 2022-2023, nr. 3164)documentonline
- Evaluatie Subsidieregeling sanering varkenshouderijen (Srv)documentonline
- Monitor herkomst diervoedergrondstoffen - opzet, uitkomsten en beperkingen voor mengvoer in Nederland in 2019 en 2020 (rapport 1404)documentonline
- Caution: do not cross! Capital buffers and lending in Covid-19 times (ECB Working Paper Series No 2644, februari 2022)documentonline
- IPCC AR6 WGIII (2022) Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change - Hoofdstuk 12 (Cross sectoral perspectives) en Summary for Policymakersdocumentonline
- Drivers of deforestation (sectie soja: 77% van de mondiale soja gaat naar veevoer)online
- The Effect of Principal Reduction on Household Distress: Evidence from Mortgage Cramdown (NBER WP 28900; gepubliceerd Review of Financial Studies 39(2), 2026, 518-561)documentonline
- CBb 25-02-2020, ECLI:NL:CBB:2020:114 (fosfaatrechten, overzicht fair-balance-toets)documentonline
- Kamerstukken II 2019/20, 35 334, nr. 44 - Brief over o.a. de Subsidieregeling sanering varkenshouderijen (07-02-2020)documentonline
- CBb 10-09-2019, ECLI:NL:CBB:2019:413 (fosfaatrechten, investeringen na 2 juli 2015)documentonline
- CBb 13-08-2019, ECLI:NL:CBB:2019:341 (fosfaatrechten, wel individuele en buitensporige last)documentonline
- CBb 23-07-2019, ECLI:NL:CBB:2019:291 (fosfaatrechten, toetsingskader individuele en buitensporige last)documentonline
- CBb 30-07-2019, ECLI:NL:CBB:2019:325 (fosfaatrechten, ondernemersrisico)documentonline
- Geld en schuld. De publieke rol van banken (WRR-rapport 100, 17-01-2019)documentonline
- Kabinetsreactie op WRR-rapport 'Geld en schuld: De publieke rol van banken' en initiatiefnota Alkaya (Kamerstuk 35 107, nr. 3, 11-06-2019)documentonline
- Bundesratsbeschluss ueber das Ergebnis der Volksabstimmung vom 10. Juni 2018 (Vollgeld-Initiative), BBl 2018 7755documentonline
- CBb 17-10-2018, ECLI:NL:CBB:2018:522 en ECLI:NL:CBB:2018:523 (fosfaatrechtenstelsel, generieke korting)documentonline
- Merkantil Car Zrt. e.a. t. Hongarije, EHRM (beslissing) 20-12-2018, nr. 22853/15 e.a. (persbericht ECHR 441 (2018))documentonline
- Monetaire milieuschade in Nederlanddocumentonline
- Gerechtshof Den Haag 31-10-2017, ECLI:NL:GHDHA:2017:3067 (fosfaatreductieplan 2017)documentonline
- Kamerstukken II 2016/17, 34 532, nr. 100 - Brief over de generieke korting fosfaatrechten (12-07-2017)documentonline
- Livestock: On our plates or eating at our table? A new analysis of the feed/food debate (Global Food Security 14, 1-8)online
- Burgerinitiatief Ons Geld (Kamerstuk 34 346): dossier Tweede Kamer, plenair debat 16-03-2016 en motiesdocumentonline
- Guidelines on the application of the definition of default under Article 178 of Regulation (EU) No 575/2013 (EBA/GL/2016/07)documentonline
- Human appropriation of land for food: the role of diet (Global Environmental Change 41, 88-98)documentonline
- IFRS 9 Financiele instrumenten, zoals goedgekeurd bij Verordening (EU) 2016/2067 van de Commissie (22-11-2016)documentonline
- Kamerstukken II 2016/17, 34 532, nr. 3 - Memorie van toelichting Wijziging Meststoffenwet (invoering stelsel van fosfaatrechten)documentonline
- Mamatas e.a. t. Griekenland, EHRM 21-07-2016, nrs. 63066/14, 64297/14, 66106/14 (persbericht ECHR 256 (2016))documentonline
- Bankruptcy Law and the Cost of Credit: The Impact of Cramdown on Mortgage Interest Rates (Journal of Law and Economics 57(1), 2014)documentonline
- Money creation in the modern economy (Quarterly Bulletin 2014 Q1, p. 14-27)documentonline
- The Growth of Soy: Impacts and Solutionsdocumentonline
- EHRM 30-04-2013, Lohuis e.a. t. Nederland, nr. 37265/10 (beslissing, niet-ontvankelijk)documentonline
- Verordening (EU) nr. 575/2013 (CRR), art. 178 (default), art. 47a-47c en 469a (NPL-backstop, ingevoegd bij Vo. (EU) 2019/630)documentonline
- An assessment of the long-term economic impact of stronger capital and liquidity requirements / Assessing the macroeconomic impact of the transition (MAG interim report), persbericht 18-08-2010documentonline
- Hoge Raad 16-11-2001, ECLI:NL:HR:2001:AD5493 (NVV c.s./Staat, Wet herstructurering varkenshouderij)documentonline
- HvJ EG 24-03-1994, zaak C-2/92, Bostock (ECLI:EU:C:1994:116)documentonline
- EVRM Eerste Protocol, artikel 1 (bescherming van eigendom), Parijs 20-03-1952documentonline
Datapunten bij deze analyse
- 1284 aantal Claim SOMO: Nederland heeft meer dan 70 investeringsverdragen met ISDS; klacht bij de Europese Commissie baseert zich op 70 BITs gesloten voor 01-12-2009bron
- 581 % NPV-verlies (defaultdrempel) Kwijtschelding of herstructurering met meer dan 1% verlies aan contante waarde (lener in moeilijkheden) telt als defaultbron
- 570 aantal aanvragen (min = Lbv, max = Lbv-plus) Lbv/Lbv-plus stand 10-9-2026: 1.576 aanvragen (Lbv 666, Lbv-plus 910); 1.438 toegekend, 914 overeenkomstenbron
- 443 % NH3-reductie t.o.v. 2019 NH3-reductie landbouw 2035 met stikstofpakket: ca. 40% t.o.v. 2019 (doel 42-46%)bron
- 448 % stikstofgevoelige natuur onder KDW Stikstofgevoelige natuur onder KDW: 30% (2023) naar 43% (2035) met pakket; Omgevingswetdoel 74%bron
- 614 Mt CO2-eq/jr (vastleggingsdoel 2030) Doel Bosstrategie: extra 0,4-0,8 Mt CO2-eq vastlegging in 2030 via bebossing, herstel en agroforestry (CMW 2026)bron
- 613 Mt CO2-eq/jr (vastleggingsdoel 2030) Doel Nationaal Programma Landbouwbodems: 0,5 Mt CO2-eq vastlegging per jaar in landbouwbodems in 2030 (CMW 2026)bron
- 612 Mt CO2-eq/jr (reductiedoel 2030) Doel veenweide: -1 Mt CO2-eq emissie uit gedraineerd veen in 2030 (regionale veenweideaanpak, CMW 2026)bron
- 611 Mt CO2-eq/jr (LULUCF-doel 2030, netto) EU-LULUCF-doel NL 2030: netto 4,9 Mt CO2-eq (-0,435 Mt t.o.v. 2016-2018; CMW 2026); routekaart noemt 4,5 Mtbron
- 610 Mt CO2-eq/jr (LULUCF netto, projectie 2030) Projectie LULUCF NL: 2,5-3,7 Mt in 2030, ca. 2,9 Mt in 2040, ca. 2,7 Mt in 2050; netto bron tot 2050 (CMW 2026)bron
- 541 mln kg fosfaat (plafond - prognose 2026) Fosfaatexcretie melkvee 2026 (prognose Q2): 72,4 mln kg tegenover sectorplafond 71,8 mln kgbron
- 18 Currency Maatschappelijke kosten schuldenproblematiek (totaal)bron
- 545 kg actieve stof verkocht (2025) Antibioticaverkoop landbouwhuisdieren 2025: 112.876 kg (-6,9% t.o.v. 2024; -77,2% t.o.v. 2009)bron
- 524 EUR (externe kosten niet beprijsd) Beprijzingstekort landbouw: EUR 4,2 mld (MN2027 bijlage 13, externe kostenbenadering)bron
- 575 % CET1 van RWA (stress - gemiddeld) CET1-ratio NL-banken gemiddeld bijna 17,8%; in DNB-stresstest ca. 2 pp lager (15,7%), nog boven de eisenbron
- 519 mln kg stikstof (N) in mest Dierlijke mest 2025: 74,1 mld kg; N-uitscheiding 439,6 mln kg; fosfaat 141,5 mln kg; NH3 stal/opslag 40,6 mln kg Nbron
- 1112 EUR per ton CO2-eq Landbouw 2025: 24,6 Mt CO2-eq, gemiddeld ca. 23 EUR/t beprijsd; methaan en lachgas (ca. driekwart) zonder directe prijs; luchtschade ca. 290 EUR/tbron
- 520 EUR (exportwaarde) Landbouwexport 2025: EUR 137,5 mld (NL makelij 88,4); zuivel en eieren 13,3 mld, vlees 12,1 mldbron
- 1111 EUR per ton CO2-eq (luchtschade) Schade luchtverontreiniging per ton CO2-eq: gemiddeld ca. 100 EUR naast 187 klimaatschade; landbouw ca. 290, mobiliteit ca. 175, biomassa ca. 60, industrie ca. 50, elektriciteit en gebouwd ca. 15bron
- 583 % huishoudkrediet (relatief effect) Na ongefinancierde schuldverlichting (Hongarije 2011) daalde huishoudkrediet bij getroffen banken met 16-22%bron
- 556 extra longontstekingen per jaar (landelijk) Extra longontstekingen door wonen <1 km van geitenhouderij: gem. 841 per jaar (207-1.815); ca. 19 opnamen, 8 doden (GR 2025)bron
- 559 % bijdrage landbouw aan fijnstof uit NL-bronnen Fijnstof: landbouw levert 25-30% van de concentratie uit NL-bronnen, veehouderij 90% daarvan (GR 2025)bron
- 951 EUR mld/jr netto (TW - maatschappelijke kosten) Deloitte alternatief 1 (100% biologisch): maatschappelijke kosten 11,0 mld (-41%), TW 10,0 mld, netto -1,0 mld/jrbron
- 952 EUR mld/jr netto (TW - maatschappelijke kosten) Deloitte alternatief 2 (biologisch + slimme innovatie): maatschappelijke kosten 9,0 mld (-52%), TW 11,7 mld, netto +2,7 mld/jrbron
- 953 EUR mld/jr netto (TW - maatschappelijke kosten) Deloitte alternatief 3 (1+2 + eiwittransitie 70% plantaardig): maatschappelijke kosten 7,9 mld (-58%), TW 13,2 mld, netto +5,3 mld/jrbron
- 954 EUR mld/jr netto (TW - maatschappelijke kosten) Deloitte scenario 4 (1-3 + areaal -47% binnen planetaire grenzen): maatschappelijke kosten 3,9 mld (-79%), TW 9,2 mld, netto +5,3 mld/jrbron
- 571 % doorgehaalde rechten (pluimvee Lbv - Lbv-plus) Lbv/Lbv-plus doorgehaalde rechten: varkens 8% resp. 9,2%; pluimvee 1,3% resp. 9,8%; fosfaat ruim 1,6% (Lbv-plus)bron
- 572 aantal bedrijven (beeindigd - max verwacht) Lbv/Lbv-plus: 612 bedrijven daadwerkelijk beeindigd per 1-10-2025 (PBL verwacht 700-1.100 deelnemers)bron
- 576 % CET1 van RWA (MDA-trigger - actueel) Rabobank: CET1 19,88% tegenover MDA-trigger 11,1% (30-06-2025): ruimte 8,78 procentpunt van RWAbron
- 521 ha cultuurgrond Cultuurgrond NL 2025: ca. 1,79 mln ha; 49.077 landbouwbedrijven (2000: 1,98 mln ha; 97.389)bron
- 517 aantal dieren Geiten NL 2025: 628.018 (2000: 178.571, ruim 3,5x); schapen 676.021bron
- 547 % van cultuurgrond (2025) Grasland en groenvoedergewassen 2025: 1,15 mln ha = 64,0% van de cultuurgrond (CBS)bron
- 516 aantal dieren Kippen NL 2025: 87,7 mln (vleeskuikens 38,7 mln; leghennen 40,1 mln)bron
- 514 aantal dieren Rundvee NL 2025: 3,64 mln (melk- en kalfkoeien 1,53 mln; vleeskalveren 0,96 mln)bron
- 515 aantal dieren Varkens NL 2025: 9,77 mln (2026 voorlopig 9,25 mln; 2019: 12,27 mln)bron
- 615 Mt CO2-eq/jr (restemissies 2050) Restemissies NL 2050: 12-17 Mt CO2-eq, vooral methaan en lachgas uit landbouw en landgebruik (PBL Trajectverkenning, via routekaart)bron
- 557 extra longontstekingen per jaar (binnen 2 km) Kamerbrief VGO-III: 1.200-6.600 extra longontstekingen per jaar binnen 2 km van geitenhouderijen; 100-600 opnamen, 20-100 dodenbron
- 1123 procent afname sinds 1992 Bestuivers: graslandvlinders (indicator voor alle bestuivers) zijn sinds 1992 met twee derde afgenomen; ca. 90% van wilde planten en 75% van voedselgewassen hangt van bestuiving afbron
- 1125 procent soorten op Rode Lijst Bijen: 55% van de ca. 350 wilde bijensoorten op de Rode Lijst (14% verdwenen); zweefvliegen: 46% van 317 soorten bedreigd of verdwenen; Veluwe 80% minder zweefvliegenbron
- 548 Mt CO2-eq (pens+mest - landbouw totaal) Broeikasgasemissie landbouw 2024: 17,7 Mt CO2-eq (12,3% van NL); pens + mest 13,6 Mtbron
- 518 duizend dierrechten-eenheden (VE resp. PE) Dierrechten 2024: varkensrechten 7,62 mln VE (56,4 mln kg fosfaat); pluimveerechten 65,3 mln PE (32,7 mln kg fosfaat)bron
- 561 EUR exportverdiensten (toegevoegde waarde, 2024) Exportverdiensten 2024: zuivel en eieren 5,6 mld, vlees 4,5 mld euro (samen 10,1 mld, eigen optelling); sierteelt 6,6 mldbron
- 1121 aantal habitattypen in goede staat (van 52) Habitattypen: slechts 6 van 52 bedreigde habitattypen in goede staat; van 46 slechte typen verbeterden er 3 en verslechterden er 28 (2019-2024)bron
- 1128 aantal broedvogelsoorten in afname (van 190) Intensieve landbouw en verlies van leefgebied zijn de grootste stressfactoren; afname 1990-2023 bij 14 van 81 habitatrichtlijnsoorten, 48 van 190 broedvogels en 21 van 81 niet-broedvogelsbron
- 573 % doelgroep dat aanvroeg (Lbv - Lbv-plus) Lbv: 8% van de doelgroep vroeg aan (666 van ca. 8.000); Lbv-plus ca. 33% (921 van ca. 2.800); Lbv-plus 5x doelmatigerbron
- 560 % dieren onder Beter Leven-keurmerk (2024) Welzijnskeurmerken 2024: Beter Leven 1 ster 26% vleeskuikens, 23% varkens, 10% leghennen; melkkoeien op BLk-bedrijf ca. 0,25%bron
- 546 aantal (Q-koortspatienten - vogelgriepbedrijven) Zoonosen 2024: 4 patienten acute Q-koorts; 2 H5N1-uitbraken op pluimveebedrijven, 0 mensen besmetbron
- 544 % inkomensverlies melkveebedrijf (2026) Einde derogatie 2026: inkomensverlies melkveebedrijven ca. 27-51% (WEcR, bij 20-35 euro/m3 mest)bron
- 1283 aantal Aantal Nederlandse bilaterale investeringsbeschermingsovereenkomsten van kracht: 67 BITs, 76 inclusief 9 oude samenwerkingsovereenkomsten met investeringsbeschermingbron
- 1285 aantal Aantal Nederlandse intra-EU-BITs buiten werking, 2019-2022: 12bron
- 421 kg N per ha cultuurgrond Stikstofoverschot per hectare cultuurgrond, Nederlandbron
- 995 mln ha landbouwgrond buiten NL voor veevoer Buiten NL ca. 2,9 mln ha in gebruik voor geimporteerd veevoer (1,6x het NL-landbouwareaal; WKR 2024 via Urgenda)bron
- 987 % van binnenlands graangebruik naar veevoer Nederland: 72,9% (2023) en 75,3% (2022) van het binnenlands graangebruik gaat naar veevoer (FAO, bewerking OWID)bron
- 543 mg nitraat per liter (Zand - Loss) Nitraat in uitspoelingswater landbouw 2020-2023: Zand 65,5 en Loss 83,5 mg/l (norm 50)bron
- 986 % van binnenlands graangebruik naar veevoer Wereld: 40,6% (2022) en 39,7% (2023) van het graan gaat naar veevoer (FAO, bewerking OWID)bron
- 429 % stikstofgevoelige natuur onder norm Aandeel stikstofgevoelige natuur dat voldoet aan wettelijke norm, Nederlandbron
- 418 % van landnatuur Stikstofdepositie en landnatuurbron
- 44 Rangorde (18=laagste van 18) Stikstofoverschot (CBS Monitor Brede Welvaart, EU-vergelijking)bron
- 579 % vreemd vermogen (graasdier - hokdier) Aandeel vreemd vermogen in balanstotaal 2022: graasdierbedrijven ca. 37%, hokdierbedrijven 52%bron
- 947 EUR mld/jr maatschappelijke kosten (afgeleid) Afgeleid: aandeel veehouderij in Deloitte-maatschappelijke kosten ca. EUR 13,5-14,0 mld/jr (ca. 74% van 18,6)bron
- 941 EUR mld/jr maatschappelijke kosten Deloitte: maatschappelijke kosten ammoniak (luchtvervuiling) landbouw EUR 5,85 mld/jrbron
- 944 EUR mld/jr maatschappelijke kosten Deloitte: maatschappelijke kosten fijnstof (PM10/PM2,5) landbouw EUR 0,48 mld/jrbron
- 946 EUR mld/jr maatschappelijke kosten Deloitte: maatschappelijke kosten fosfor (zoetwatereutrofiering) EUR 0,11 mld/jr en waterverbruik ca. EUR 0,1 mld/jrbron
- 940 EUR mld/jr maatschappelijke kosten Deloitte: maatschappelijke kosten klimaat (broeikasgassen) landbouw EUR 7,87 mld/jrbron
- 943 EUR mld/jr maatschappelijke kosten Deloitte: maatschappelijke kosten landgebruik/biodiversiteitsverlies landbouw EUR 2,46 mld/jrbron
- 88 EUR mld/jr maatschappelijke kosten Deloitte: maatschappelijke kosten Nederlandse landbouw EUR 18,6 mld/jr (totaal, milieukosten; niet pesticide-specifiek)bron
- 945 EUR mld/jr maatschappelijke kosten Deloitte: maatschappelijke kosten pesticiden (gezondheid) NL EUR 0,44 mld/jr (indicatief)bron
- 942 EUR mld/jr maatschappelijke kosten Deloitte: maatschappelijke kosten stikstof naar water (eutrofiering) landbouw EUR 1,30 mld/jrbron
- 939 EUR mld/jr netto (TW - maatschappelijke kosten) Deloitte: netto impact NL landbouw -EUR 5,3 mld/jr (TW 13,3 minus maatschappelijke kosten 18,6)bron
- 938 EUR mld/jr toegevoegde waarde Deloitte: toegevoegde waarde primaire landbouw NL EUR 13,3 mld/jr (1,4% bbp)bron
- 948 EUR per t CO2-eq Deloitte-methode: CO2-prijs EUR 0,14/kg CO2-eq (= EUR 140/t, prijspeil 2023, CE Delft Handboek milieuprijzen 2023)bron
- 949 EUR per kg (NH3; N-eq) Deloitte-methode: schaduwprijs ammoniak EUR 53,16/kg NH3 en stikstof naar water EUR 15,37/kg N-eq (EUR2023, CE Delft 2023)bron
- 950 EUR per ha per jaar Deloitte-methode: schaduwprijs landgebruik/biodiversiteit EUR 729-1.640 per ha per jaar (True Price 2021, naar EUR2023)bron
- 609 Mt CO2-eq/jr (LULUCF netto) LULUCF-netto-emissie NL ca. 5,1 Mt CO2-eq in 2022 (1990: 5,1 Mt); sector is netto bron (CMW 2026)bron
- 111 EUR/jaar maatschappelijk Monetaire milieuschade Nederland 2022 (PBL)bron
- 569 % varkensrechten doorgehaald (nationaal-concentr.) Srv (vrijwillige sanering): 580.593 varkensrechten doorgehaald = 7% (8% in concentratiegebieden), 277 deelnemersbron
- 582 % kredietverlening NFC (relatief effect) Banken dicht bij de MDA-grens verminderden kredietverlening aan bedrijven met circa 3,5% (eurogebied, Covid-19)bron
- 992 % mengvoergrondstoffen van buiten Europa NL mengvoergrondstoffen 2020: 9,4% Nederlands, 68,6% uit geografisch Europa, 22,1% van buiten Europa (2019: 10,4/65,9/23,6)bron
- 994 Mt sojaschroot per jaar NL sojaschroot in diervoeder ca. 1,45 Mt (2020) tot 1,55 Mt (2019), voor 98% van buiten Europabron
- 993 % totaal rantsoen geimporteerd (EU + niet-EU) NL totaal rantsoen (incl. ruwvoer en natte bijproducten) 2020: 48,8% Nederlands, 39,3% Europa, 11,9% buiten Europabron
- 1129 mln EUR per jaar Subsidie agrarisch weidevogelbeheer steeg van 4,2 mln EUR (2001) naar 33,4 mln EUR (2020), terwijl de broedende gruttoparen halveerden van ca. 60.000 naar 30.000bron
- 997 mln extra mensen te voeden (model) WUR 2026: met Schijf van Vijf, vegan of LEAN-dieet kan NL van eigen grond theoretisch 10-18 mln extra mensen voedenbron
- 996 mln ha landbouwgrond WUR 2026: NL-voedselsysteem gebruikt 1,6 mln ha in NL en ca. 4,7 mln ha landbouwgrond in het buitenland, vooral voor veevoerbron
- 988 % van mondiale sojaproductie naar veevoer Wereld: ca. 75-77% van de soja gaat naar veevoer (OWID 77% in 2018; WWF 2014 'around three-quarters')bron
- 980 % voereiwit naar eetbaar eiwit (bruto) Eiwitconversie eieren: 25% van het voereiwit komt als eiwit in het product (bruto, mondiaal gemiddelde)bron
- 984 % voereiwit naar eetbaar eiwit (bruto) Eiwitconversie overig vlees (vooral schaap en geit): 6,3% van het voereiwit komt als eiwit in het product (bruto, mondiaal gemiddelde)bron
- 982 % voereiwit naar eetbaar eiwit (bruto) Eiwitconversie pluimveevlees: 19,6% van het voereiwit komt als eiwit in het product (bruto, mondiaal gemiddelde)bron
- 985 % voereiwit naar eetbaar eiwit (bruto) Eiwitconversie rundvlees: 3,8% van het voereiwit komt als eiwit in het product (bruto, mondiaal gemiddelde)bron
- 983 % voereiwit naar eetbaar eiwit (bruto) Eiwitconversie varkensvlees: 8,5% van het voereiwit komt als eiwit in het product (bruto, mondiaal gemiddelde)bron
- 981 % voereiwit naar eetbaar eiwit (bruto) Eiwitconversie volle melk: 24% van het voereiwit komt als eiwit in het product (bruto, mondiaal gemiddelde)bron
- 558 % van longontstekingen in VGO-gebied VGO-I/II: ca. 89 extra longontstekingen per 100.000 inwoners per jaar door geitenbedrijven = ca. 5,4% (VGO-gebied, 2009-2013)bron
- 990 kg mens-eetbaar voer per kg vlees zonder bot FAO/Mottet: 1 kg vlees zonder bot vraagt 2,8 kg mens-eetbaar voer (herkauwers) en 3,2 kg (varken, pluimvee)bron
- 989 % van voeropname (droge stof) niet mens-eetbaar FAO/Mottet: 86% van het mondiale veevoer (6 mld t droge stof/jr) is niet eetbaar voor mensen; granen 13%, sojaschroot 4%bron
- 991 kg mens-eetbaar eiwit in / kg dierlijk eiwit uit FAO/Mottet: herkauwers 0,6 kg en monogastrische dieren ca. 2,0 kg mens-eetbaar voereiwit per kg dierlijk eiwit (exclusief sojaschroot)bron
- 1000 Mt eiwit per jaar netto (mondiaal) FAO/Mottet: herkauwers plus erfvarkens en erfkippen leveren netto ca. 4 Mt eiwit per jaar (41 Mt uit, 37 Mt mens-eetbaar voereiwit in); met sojaschroot een tekort van ca. 11 Mtbron
- 999 kg eetbaar eiwit incl. soja / kg dierlijk eiwit FAO/Mottet: inclusief sojaschroot vragen herkauwers 1,0 kg en monogastrische dieren 4,2 kg mens-eetbaar voereiwit per kg dierlijk eiwit (alle vee 2,6)bron
- 1001 % van mondiaal akkerland voor veevoer FAO/Mottet: veevoer gebruikt 2,5 mld ha (ca. helft van de landbouwgrond); 57% daarvan (1,3 mld ha grasland) is ongeschikt voor akkerbouw; ca. 560 mln ha akkerland = ca. 40% van het mondiale akkerlandbron
Standpunt Burgerplatform
Achtergrond
Het dossier
Boeren:
- 67% van het landoppervlak
- 50% van de stikstofdepositie
- 14% van de broeikasgassen
- > € 725 mln subsidie / jaar
- < 2% van de werkgelegenheid
- < 2% van het nationaal inkomen
- 75% is export
- 70% vd dieren=export
- NL 2e landbouwexporteur ter wereld
- Pjr 25 miljoen varkens geproduceerd.
- 1 kg varkensvlees=9 kg voer
- 1 kg rundvlees=25 kg voer +15000 ltr water
We slachten per dag in NL
- 1.621.457 kuikens
- 52.764 kippen
- 43.767 varkens
- 4.132 kalveren
- 1.440 lammeren
- 1.204 koeien
- 721 geiten
- 532 schapen
Het boerenland is er slecht aan toe. Het gevolg van overmatig gebruik van kunstmest en bestrijdingsmiddelen, van steeds meer dieren en hoge opbrengsten per hectare. De intensieve landbouw heeft desastreuze gevolgen voor de bodemvruchtbaarheid. Als we willen dat ook de generaties na ons nog te eten hebben, zal het systeem fundamenteel moeten veranderen. Maar boeren die willen omschakelen naar biologisch zeggen dat hun bank deze omschakeling frustreert. Zembla onderzoekt wie er verantwoordelijk zijn voor de uitgeputte bodem.
Kalverteelt voor 95% voor export
Import en export
Voorkomen is beter dan genezen
Maatregelen: eerst stoppen, dan de bron, dan herstel
We ordenen oplossingen in drie stappen. Eerst voorkomen dat de schade groter wordt, dan de oorzaak wegnemen, en pas daarna repareren wat er al misging.
Stoppen
Voorkom dat het probleem groter wordt.
- CONCEPT Stop: schaf de zuivelvrijstelling in de verbruiksbelasting op alcoholvrije dranken af (S1 STOP)CONCEPT - stopmaatregel S1 (RuleId 10). Zuivel- en sojadranken zijn vrijgesteld van de verbruiksbelasting op alcoholvrije dranken (326 mln in 2027, MN2027). WSER 2026-011: negatief voor biodiversiteit, want houdt de gangbare melkveehouderij in stand. Platform: afschaffen of gelijk trekken voor alle ongezoete dranken.
- CONCEPT Stop: schaf de OVB-vrijstelling voor cultuurgrond af, uitzondering bij verplaatsing door overheid (S2 STOP)CONCEPT - stopmaatregel S2 (RuleId 10). Wie cultuurgrond koopt voor landbouw betaalt geen overdrachtsbelasting (343 mln in 2027, MN2027). Evaluatie SEO 2026: onderbouwing, doeltreffendheid en doelmatigheid alle nee. WSER: stimuleert schaalvergroting, overwegend negatief. Platform: afschaffen; alleen verplaatsing door overheidsingrijpen blijft vrijgesteld.
- CONCEPT Stop: vorm de GLB-basisbetaling om naar betaling voor prestaties (eco-regeling, natuur, water) (S3 STOP)CONCEPT - stopmaatregel S3 (RuleId 10). De GLB-basisbetaling (338 mln in 2024) is algemene inkomenssteun per hectare. WSER 2026-011: gemengd, overwegend negatief - houdt de bestaande druk op landgebruik en een productiesysteem met relatief hoge emissies in stand. Platform: in het volgende Nationaal Strategisch Plan middelen verschuiven van basisbetaling naar eco-regeling en betaling voor natuur- en waterprestaties.
- CONCEPT Stop: Borgstellingskrediet Landbouw alleen nog voor duurzame investeringen, niet voor uitbreiding (S4 STOP)CONCEPT - stopmaatregel S4 (RuleId 10). Via het Borgstellingskrediet (60 mln in 2024) staat de overheid borg voor bankleningen aan boeren zonder voldoende onderpand. De algemene BL stelt geen eisen aan het type investering; de duurzame BL-Plus wordt zeer beperkt gebruikt. WSER: negatief. Platform: borg alleen nog voor BL-Plus-achtige, duurzame investeringen, niet voor uitbreiding of intensivering van de veestapel.
- CONCEPT Stop: herprioriteer publieke exportbevordering van dierlijke bulkproducten (S5 STOP)CONCEPT - stopmaatregel S5 (RuleId 10). Het LVVN Attache Netwerk (landbouwraden op ca. 59 posten) helpt agrarische export met markttoegang, handelsmissies en het wegnemen van veterinaire handelsbelemmeringen. Platform: publieke exportbevordering richten op kennis, techniek en hoogwaardige producten, niet op volumegroei van dierlijke bulkproducten. Budget per sector staat niet in de bron.
- CONCEPT Stop: ISDS-verdragen opzeggen (gefaseerd, variant B) - OPTIE, besluit Politician en Harmen (S ISDS)CONCEPT-OPTIE (stopmaatregel, RuleId 10): geen stilzwijgende verlenging meer van de circa 74 Nederlandse investeringsverdragen met ISDS; opzegging tegen de eerstvolgende datum, tenzij vooraf een nieuw verdrag zonder klassieke ISDS is getekend; aanbod van sunset-neutralisatie (model Trb. 2020, 52). Verkleint de claimroute tegen 205/206. Of het platform dit voorstelt, beslissen Politician en Harmen. Juridisch advies: Action 281.
Bij de bron
Neem de oorzaak weg.
- CONCEPT Bron: volumemaatregel veestapel - voorspelbaar krimppad van 5-10% van de dierrechten (B1 BRON)CONCEPT - bronmaatregel B1 (RuleId 10). PBL: met de uitgewerkte maatregelen haalt het kabinet ca. 40% NH3-reductie in 2035; voor het doel van 42% is een generieke korting van 5-10% van de dierrechten nodig. Platform: maak dat geen dreiging in 2035, maar een vooraf aangekondigd, voorspelbaar krimppad met afroming bij handel en eerlijke vergoeding, zodat investeerders zekerheid hebben.
- CONCEPT Bron: extensivering, grondgebondenheid en omschakeling, voorgefinancierd uit de vrijval van stopmaatregelen (B2 BRON)CONCEPT - bronmaatregel B2 (RuleId 10). Minder dieren per hectare in plaats van alleen techniek: grondgebonden melkveehouderij, extensivering in de ca. 180.000 ha landbouwgrond in zones rond natuur (PBL) en omschakeling naar extensieve of biologische bedrijven. Financiering: zones- en extensiveringsbudget (10 mld) plus vrijval uit stopmaatregelen S1-S4 en 177, vooraf verdeeld naar gebieden.
- CONCEPT Bron: wettelijke verliesdeling bij beleidsgedreven waardeverlies voor nieuwe leningen (prospectief) (B3 BRON)CONCEPT - bronmaatregel B3 (RuleId 10), alleen voor NIEUWE leningen na een aankondigingsdatum. Als een aangewezen overheidsmaatregel de onderpandwaarde of draagkracht verlaagt, draagt de kredietverstrekker volgens een vooraf bekende wettelijke sleutel een deel van het verlies, na herstructurering. Het risico wordt vooraf geprijsd (voorverdelen). Bij optie A (besluit Harmen 28-09-2026) het prospectieve deel van de kaderwet. Bestaande leningen: policy 206 (herstel). Geldschepping: policy 208.
- CONCEPT Onderscheid krediet uit geldcreatie en spaargeld: wetswijziging, heffing, servicevergoedingsmodel en EU-route (B4 OPTIE)CONCEPT - uitgangspunt (besluit Harmen 28-09-2026 16:04/16:05): krediet uit geldcreatie is geen eigendom van de bank, de overheid moet erop kunnen sturen; ingebracht spaargeld en eigen vermogen zijn echt bezit. Route: nationale heffing (O2), eigendomsonderscheid via de EU. Nieuw voorstel Harmen (16:50): servicevergoedingsmodel - bank is uitvoerder, rendement en kredietrisico van het geldscheppingsdeel bij de overheid (B5/O5, concept). Bedragen PM (Actions 279, 280).
Herstellen
Repareer de schade en pas je aan.
- CONCEPT Herstel: uitkoop alleen met doorhalen van rechten en borging extensief vervolggebruik; vrijval naar natuur- en waterherstel (H HERSTEL)CONCEPT - herstelmaatregel (RuleId 10), na stop en bron. Bij elke publiek betaalde beeindiging worden de dierrechten definitief doorgehaald (niet doorverkocht) en wordt het vervolggebruik van grond en stallen vastgelegd (extensief, natuur, water). Vrijvallende stikstof- en milieuruimte gaat eerst naar natuur- en waterherstel (bi 49), niet naar nieuwe intensieve productie.
- Herstel bestaande leningen: kaderwet met verplicht bankdeel, optie A platformlijn (besluit Harmen 2026-09-28) (H2 HERSTEL)Optie A is de platformlijn (besluit Harmen 28-09-2026, Action 275): kaderwet waarin de kredietverstrekker bij elke aangewezen overheidsmaatregel een wettelijk verplicht deel van de restschuld op BESTAANDE leningen draagt, na herstructurering. Richting besloten; uitwerking CONCEPT: bankdeel (PM), aan te wijzen maatregelen, wie de rest draagt (staat/lener), overgangsregeling. Risico's beperkt met OE1-OE5 en E1-E9 (Action 281). Herstel (RuleId 10) naast bron 205, optie 208. Uitwerking: Action 278.
Nog geen maatregelen in dit dossier. Doe een voorstel
Uitgewerkte oplossingen
MKBA en brede welvaart
Wat kost het, wat levert het op?
MKBA
Voor dit dossier is nog geen maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) beschikbaar. Burgerplatform weegt maatregelen op brede welvaart: niet alleen geld, maar ook gezondheid, leefomgeving, bestaanszekerheid en de gevolgen voor volgende generaties, volgens de leidraad van CPB en PBL. Heb je cijfers of bronnen? Laat het ons weten.
Verdere uitleg
Onderbouwing
Bronnen en documenten
Documenten
Links
Actief op dit onderwerp
In het nieuws
