Pesticiden
Dossier
Vervuiling
Pesticiden zijn niet nodig. Dat heeft de biologische methode wel aangetoond. We hebben het eigenlijk altijd zo gedaan. Totdat de landbouw via industriemethoden werd hervormd.
Ongeveer 30 procent van de Nederlanders woont binnen 250 meter van landbouwgrond. Het RIVM meet bij omwonenden een hogere blootstelling aan bestrijdingsmiddelen en noemt een verband met ziekten als Parkinson plausibel. Toch gaat de toelating uit van 'veilig, tenzij schade bewezen is', waardoor de bewijslast bij de samenleving ligt. Burgerplatform wil eerst stoppen met middelen die PFAS-afbraakproducten (TFA) in het grondwater brengen, te beginnen in grondwaterbeschermingsgebieden, en daarna toelating volgens het voorzorgbeginsel en een heffing waarmee de producent meebetaalt.
-
29319 keer bekeken - Work in progress: dit dossier wordt nog aangevuld en geredigeerd
Analyse
Probleem, grondoorzaak en impact
Analyse dossier
Pesticiden: aangetoonde blootstelling omwonenden, plausibel gezondheidsrisico, gestagneerde milieudoelen
Ondanks een dalende afzet van gewasbeschermingsmiddelen (7,5 mln kg werkzame stof in 2023, 31% van 2011, CBS/CLO) daalt het werkelijke gebruik minder hard (structureel ~50% van de afzet) en groeit het areaal intensief bespoten teelten. RIVM meet bij omwonenden (30% van de bevolking woont <250m van landbouwgrond) verhoogde blootstelling: 10x hogere luchtconcentraties, 5x hoger huisstof, en detectie van meerdere stoffen (o.a. chloorprofam 82%) in urine. RIVM noemt het verband tussen gewasbeschermingsmiddelen en neurodegeneratieve ziekten (Parkinson) 'plausibel', zonder dat er een Nederlands kwantitatief risicocijfer (odds ratio) beschikbaar is. Waterkwaliteitsdoelen (Gezonde Groei, Duurzame Oogst: 90% reductie normoverschrijding) zijn niet gehaald; het ecologisch risico concentreert zich in 3 insecticiden die 90% van het risico vormen bij 0,1% van het verbruiksvolume.
Grondoorzaak
Het toelatingsstelsel toetst per werkzame stof op basis van 'veilig tenzij schadelijkheid bewezen' in plaats van het grondwettelijk beschikbare voorzorgbeginsel; de bewijslast ligt hiermee feitelijk bij de samenleving. Er is geen wettelijk instrument dat producenten van pesticiden laat meebetalen aan de milieu- en (potentiele) gezondheidsschade (geen producentenverantwoordelijkheid, in tegenstelling tot bijvoorbeeld verpakkingen). Daarnaast schiet de handhaving van bestaande voorschriften structureel tekort (zie Analysis Handhaving milieuwetten, subject 78), waardoor zelfs de huidige, niet-voorzorgsgerichte norm onvoldoende wordt gecontroleerd.
Financieel lek
€
minimale jaarlijkse derving
Sociale schade
7 /10
Complexiteit
6 /10
Escalatierisico
7 /10
Bronnen bij deze analyse
- Afzetgegevens van gewasbeschermingsmiddelen in Nederland per werkzame stof in kg (jaarbestanden 2010-2024)documentonline
- Beleidsreactie op technisch rapport ILT over risico's van TFA voor onze drinkwaterkwaliteit (Kamerbrief 2026D42909)documentonline
- Draai de bewijslast om: verbied pesticiden, tenzij de noodzaak onomstotelijk vaststaat (Burgerplatform, 13-7-2026)online
- NRC 9-10-2026: Het toezicht op chemicalien schiet tekort, interview met milieuchemicus Jacob de Boer (boek Gif, met Rolf Heynen)online
- Pesticidafgift (Deense gedifferentieerde pesticidenheffing: tarieven en berekening)online
- Risico's van TFA voor onze drinkwaterkwaliteitdocumentonline
- Statusrapport Nederlandse Biodiversiteit 2026 (tweede editie)documentonline
- Tweede Kamer: stemmingsuitslagen vijf PFAS-moties 2026 (36800-J-18 / 2026D04906, 28089-373, 28089-376, 26991-600, 26991-601)documentonline
- Vervuiling en droogte verstoren drinkwaterwinning uit de Maas: lozers en overheden aan zet (persbericht Jaarrapport 2025 De Maas)documentonline
- Afzet van gewasbeschermingsmiddelen 2011-2023documentonline
- Agrimatie/WUR: Middelengebruik en kosten gewasbescherming akkerbouw 2022-2023online
- Bestrijdingsmiddelen in drinkwater, 1995-2023 (CLO-indicator 0277, versie 17)online
- Bestrijdingsmiddelen in Nederlandse bronnen voor drinkwater (2018-2022), KWR 2025.005online
- Ctgb gaat middelen met PFAS opnieuw beoordelen (tussentijdse herbeoordeling 46 gewasbeschermingsmiddelen op TFA-vorming)documentonline
- Gebruik van PFAS-pesticiden en risico's voor grondwater en bodem (CLM-rapport 1236, i.o.v. zeven provincies en Vewin)documentonline
- Gewasbeschermingsmiddelen in de landbouw; werkzame stof, gewas, toepassing (CBS StatLine 85130NED)documentonline
- Miljostyrelsen forbyder flere pesticidmidler for at beskytte grundvandet (in totaal 33 middelen met 6 TFA-vormende werkzame stoffen ingetrokken, 2025)documentonline
- The Hidden Bill: Reshaping Dutch Agriculture - An analysis of the societal costs of Dutch agriculture today versus alternative systemsdocumentonline
- Trifluoroacetate leaching potential from fluorinated pesticides: an emission estimation and FOCUS modelling approachonline
- Use of pesticides in agriculture down by over 20 percent since 2020 (CBS, 13-11-2025)online
- Giftige oogst: de toename van PFAS-pesticiden in groenten en fruit in Europa - Nederlandse resultaten (PAN-NL/PAN Europe, feb. 2024)documentonline
- De verduurzaming van de landbouw, deel II: emissies en gevolgen voor de omgevingdocumentonline
- Ecorys vervolgonderzoek heffingen weerbare teeltsystemenonline
- Gewasbeschermingsmiddelen in oppervlaktewater 2013-2023documentonline
- Grondwaterkwaliteit Nederland 2021-2022 (landelijke rapportage KRW-meetronde)online
- Vergelijking afzet en gebruik gewasbeschermingsmiddelendocumentonline
- Gewasbeschermingsmiddelen en neurodegeneratieve ziekten: structuuranalysedocumentonline
- Achtergronddocument Biologische Landbouw Nederlanddocumentonline
- Gewasbescherming en neurodegeneratieve ziektendocumentonline
- Bestrijdingsmiddelen en omwonendendocumentonline
- Geïntegreerde gewasbescherming nader beschouwddocumentonline
- Zorguitgaven ziekte van Parkinsondocumentonline
- Monetaire milieuschade in Nederlanddocumentonline
- Occurrence of pesticides in drinking water sources in The Netherlands and Flanders (BTO 2017.071)online
- SEO Effecten en vormgeving heffing gewasbeschermingsmiddelenonline
Datapunten bij deze analyse
- 486 % drinkwaterproductie Aandeel drinkwater uit grondwaterbeschermingsgebiedenbron
- 485 % van toegelaten PFAS-middelen (aantal) Toegelaten PFAS-gewasbeschermingsmiddelen niet op TFA-vorming beoordeeldbron
- 501 zetels voor (van 150) Motie Kostic 26991-601: onderzoek naar nationaal kader om sneller in te grijpen bij pfas-houdende pesticiden - verworpen 32-118bron
- 504 zetels voor (van 150) Motie Kostic/Zalinyan 28089-373: met EU-medestanders verbod op pfas-houdende bestrijdingsmiddelen - aangenomen 79-70bron
- 497 zetels voor (van 150) Motie Kostic 36800-J-18 (2026D04906): in Europa pleiten voor verbod op pfas-bestrijdingsmiddelen, samen met Denemarken - verworpen 58-92bron
- 588 aantal innamestops (2025) Inname Maaswater voor drinkwater 2025: 56 keer gestaakt of beperkt, 4.610 uur (192 dagen) verstoordbron
- 700 % werknemers (zeer) tevreden met werk NEA 2025 tevreden met werk: agrarische beroepen 83,7% (80,0-86,8); hoveniers/tuinders/kwekers 82,9% (77,9-86,9); landbouw/bosbouw/visserij 82,1%bron
- 703 % werknemers vaak/altijd blootgesteld NEA 2025: % vaak/altijd met of dichtbij ongezonde stoffen per beroep: procesoperators 53,2, kappers 46,7, lassers 33,8, schoonmakers 18,7, agrarisch 10,6bron
- 955 EUR per ha per jaar (afgeleid) Afgeleid: vermeden maatschappelijke kosten bij omschakeling naar biologisch gemiddeld ca. EUR 4.200/ha/jr (excl. klimaat ca. EUR 2.800/ha)bron
- 951 EUR mld/jr netto (TW - maatschappelijke kosten) Deloitte alternatief 1 (100% biologisch): maatschappelijke kosten 11,0 mld (-41%), TW 10,0 mld, netto -1,0 mld/jrbron
- 488 aantal middelen Denemarken 2025: ingetrokken pesticidmiddelen met TFA-vormende werkzame stoffenbron
- 491 aantal toegelaten middelen Toegelaten PFAS-gewasbeschermingsmiddelen NL (sept. 2025): 116 middelen op basis van 25 PFAS-werkzame stoffenbron
- 484 % van gebruikt volume PFAS-middelen Aandeel 46 herbeoordeelde PFAS-middelen in gebruikt volumebron
- 492 kg werkzame stof per jaar Afzet 27 PFAS-werkzame stoffen in gewasbeschermingsmiddelen NL 2015-2024 (kg werkzame stof, LVVN)bron
- 495 kg werkzame stof per jaar Afzet fluazinam NL 2015-2024 (kg werkzame stof, LVVN)bron
- 493 kg werkzame stof per jaar Afzet flufenacet NL 2015-2024 (kg werkzame stof, LVVN)bron
- 494 kg werkzame stof per jaar Afzet flutolanil NL 2015-2024 (kg werkzame stof, LVVN)bron
- 480 kg werkzame stof (PFAS-pesticiden) per jaar Afzet PFAS-werkzame stoffen in gewasbeschermingsmiddelen NL 2022-2024 (kg werkzame stof)bron
- 1191 procent grondwaterwinningen Bestrijdingsmiddelen boven de norm in 20% van de grondwaterwinningen voor drinkwater (freatisch 23%, spanningswater 14%); resten in 40%bron
- 1123 procent afname sinds 1992 Bestuivers: graslandvlinders (indicator voor alle bestuivers) zijn sinds 1992 met twee derde afgenomen; ca. 90% van wilde planten en 75% van voedselgewassen hangt van bestuiving afbron
- 1192 aantal innamepunten Bij alle 9 innamepunten van oppervlaktewater voor drinkwater meermaals normoverschrijding door bestrijdingsmiddelen; 156 stoffen aangetroffenbron
- 1125 procent soorten op Rode Lijst Bijen: 55% van de ca. 350 wilde bijensoorten op de Rode Lijst (14% verdwenen); zweefvliegen: 46% van 317 soorten bedreigd of verdwenen; Veluwe 80% minder zweefvliegenbron
- 1126 procent waterlichamen biologisch goed Biologische kwaliteit oppervlaktewater goed in 15% van 741 beoordeelde waterlichamen (2009: 3%); KRW-doel 2027 (alles goed) niet in zichtbron
- 1190 kg werkzame stof per ha Dosering gewasbeschermingsmiddelen landbouw NL: 5,6 kg werkzame stof per hectare in 2024 (7,1 in 2020); totaal 3,9 mln kgbron
- 481 kg TFA per jaar (ten minste) TFA-vorming uit PFAS-gewasbeschermingsmiddelen NL (ondergrens)bron
- 77 % Aandeel ecologisch risico door 3 insecticiden bij 0,1% verbruiksvolumebron
- 265 EUR per kg werkzame stof (afgeleid, akkerbouw) Afgeleide gemiddelde middelenprijs akkerbouw EUR/kg wsbron
- 74 miljoen kg werkzame stof Afzet gewasbeschermingsmiddelen 2023bron
- 200 1000 kg werkzame stof Afzet insecticiden/mijten NL 2023bron
- 264 kg werkzame stof per ha Gebruik werkzame stof akkerbouw kg/ha 2022-2023bron
- 263 EUR per ha Gewasbeschermingskosten akkerbouw EUR/ha 2022-2023bron
- 267 % prijsstijging (proxy, akkerbouw) PAN 25 EUR/kg als %-prijsstijging (Agrimatie-proxy akkerbouw)bron
- 490 DKK (tariefparameters) Deense pesticidenheffing: tarief per belastingseenheidbron
- 207 % pesticide load Denemarken: pesticide load-reductie risicotaksbron
- 88 EUR mld/jr maatschappelijke kosten Deloitte: maatschappelijke kosten Nederlandse landbouw EUR 18,6 mld/jr (totaal, milieukosten; niet pesticide-specifiek)bron
- 945 EUR mld/jr maatschappelijke kosten Deloitte: maatschappelijke kosten pesticiden (gezondheid) NL EUR 0,44 mld/jr (indicatief)bron
- 587 % ondiepe filters (>1 ug/l - aangetroffen) Desfenylchloridazon (afbraakproduct chloridazon) in ondiep grondwater: 43,5% aangetroffen, 9,1% boven 1 ug/lbron
- 496 % monsters met minstens 1 PFAS-pesticide NIET-OFFICIEEL (PAN-NL): aandeel in NL geteelde groenten/fruit met PFAS-pesticidenresidu 2021bron
- 203 EUR per kg werkzame stof PAN-NL indicatieve heffingstarievenbron
- 75 % Aandeel NL-bevolking <250m van landbouwgrondbron
- 76 % Detectiefrequentie chloorprofam in urine omwonendenbron
- 78 ha (% van totaal) Biologisch landbouwareaal Nederland 2018bron
- 209 index (1=bestaand) UPV verpakkingen als juridisch analogonbron
- 205 % gebruiksdaling SEO 2013: gebruiksdaling bij 30% heffingbron
- 266 EUR mln (grondslag/omzet 2012) SEO/Ecorys: belastinggrondslag gewasbescherming 2012bron
- 87 Odds ratio (95% BI, ondergrens-bovengrens) Gepoolde OR pesticidenblootstelling en Parkinson (hoge blootstelling)bron
Standpunt Burgerplatform
Achtergrond
Het dossier
Zowel de Europese Autoriteit Voedselveiligheid (EFSA) als het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) erkennen dat de risico's nog onvoldoende helder zijn maar passen het voorzorgbeginsel niet toe.
De minister van Landbouw heeft de wettelijke bevoegdheid om op grond van het voorzorgsbeginsel het gebruik van bepaalde pesticiden te verbieden. Daarvoor hoeft de schadelijkheid niet bewezen te worden, een vermoeden is voldoende en zelfs dat is de vraag. De kern van psticiden is immers dat het de cellen aantast van insecten en schimmels. Het is dus vergif 'by design'.
Voorkomen is beter dan genezen
Maatregelen: eerst stoppen, dan de bron, dan herstel
We ordenen oplossingen in drie stappen. Eerst voorkomen dat de schade groter wordt, dan de oorzaak wegnemen, en pas daarna repareren wat er al misging.
Stoppen
Voorkom dat het probleem groter wordt.
- Omkeer de bewijslast: voorzorgbeginsel bij toelating van pesticidenVerbied bestrijdingsmiddelen zodra er een gerede aanwijzing van schadelijkheid is, tenzij de producent onomstotelijk de veiligheid aantoont - in plaats van omgekeerd. Herstelt het grondwettelijk beschikbare voorzorgbeginsel dat de minister van Landbouw nu niet gebruikt.
- STOP: geen TFA-vormende PFAS-gewasbeschermingsmiddelen meer in grondwaterbeschermingsgebiedenVerbied het gebruik van PFAS-houdende (TFA-vormende) gewasbeschermingsmiddelen in grondwaterbeschermingsgebieden, via gebruiksvoorschriften bij de toelating (Ctgb) en een expliciet verbod onder de Omgevingswet (provincies/Rijk), vooruitlopend op de Europese en Ctgb-herbeoordeling. Stopmaatregel (RuleId 10): de instroom van TFA in de bronnen van twee derde van het drinkwater stopt eerst.
- STOP: versnelde nationale uitfasering TFA-vormende PFAS-gewasbeschermingsmiddelen naar Deens voorbeeldTrek de toelating in van middelen op basis van werkzame stoffen waarvan TFA-vorming en uitspoeling boven 0,1 ug/l aannemelijk is, zoals Denemarken in 2025 deed (33 middelen, 6 werkzame stoffen). Neem flonicamid (in DK verboden, ca. 9% van het NL-volume) mee, en beperk de respijttermijn na intrekking. Stopmaatregel (RuleId 10).
Bij de bron
Neem de oorzaak weg.
- Producentenverantwoordelijkheid pesticiden: giftigheidsheffing en kostenverhaalVoer een wettelijke producentenverantwoordelijkheid in voor bestrijdingsmiddelen: een differentiele heffing naar giftigheid (indicatie PAN-NL: EUR 25/kg, EUR 200/kg voor insecticiden) die in een geoormerkt compartiment van het Chemie-fonds vloeit, plus verhaalsrecht voor aantoonbare milieu- en gezondheidsschade. CONCEPT tot MKBA-doorrekening.
- BRON: verplichte TFA-vormingsdata en cumulatietoets voor alle PFAS-gewasbeschermingsmiddelenVerplicht toelatinghouders om voor alle PFAS-houdende gewasbeschermingsmiddelen binnen een vaste termijn gegevens over TFA-vorming aan te leveren (nu is 60% van de toegelaten PFAS-middelen niet beoordeeld). Maak cumulatie van hetzelfde afbraakproduct uit meerdere middelen en actuele grondwatermetingen onderdeel van de toelatingstoets. Bronmaatregel (RuleId 10).
- BRON: omschakelsteun en versnelde toelating van alternatieven voor PFAS-gewasbeschermingsmiddelenOndersteun telers die PFAS-middelen uitfaseren met kennis, investeringssteun en versnelde toelating van groene (laag-risico) alternatieven, zodat de stopmaatregelen uitvoerbaar zijn zonder dat teelten onbeschermd raken. Bronmaatregel (RuleId 10). CONCEPT: bedragen en effecten nog niet onderbouwd.
Nog geen maatregelen in dit dossier. Doe een voorstel
Uitgewerkte oplossingen
MKBA en brede welvaart
Wat kost het, wat levert het op?
MKBA
https://burgerplatform.nl/analysis/40Voor dit dossier is nog geen maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) beschikbaar. Burgerplatform weegt maatregelen op brede welvaart: niet alleen geld, maar ook gezondheid, leefomgeving, bestaanszekerheid en de gevolgen voor volgende generaties, volgens de leidraad van CPB en PBL. Heb je cijfers of bronnen? Laat het ons weten.
Verdere uitleg
Onderbouwing
Bronnen en documenten
Documenten
Links
Actief op dit onderwerp
In het nieuws
