Rusland-Ukraine conflict

Dossier Internationaal

Nederland verhoogt de defensie-uitgaven van 27,7 miljard euro in 2026 naar 3,5 procent van het bbp vanaf 2035: structureel ruim 19 miljard euro per jaar extra (planbureaus), terwijl het CPB de economische opbrengst dicht bij nul schat. Een Europese diplomatieke strategie voor oorlog en vrede met Rusland ontbreekt, en militaire uitstoot hoeft nergens verplicht te worden gemeld. Burgerplatform wil eerst af van sturen op een vast bbp-percentage, ten gunste van planning op benodigde capaciteit, en inzetten op Europese diplomatie, wapenbeheersing en volledige rapportage van militaire uitstoot.
  • 144723 keer bekeken
  • Work in progress: dit dossier wordt nog aangevuld en geredigeerd
Analyse

Probleem, grondoorzaak en impact

Analyse dossier

Kosten en baten van oorlog(svoorbereiding) versus diplomatie (Rusland-Europa)

Nederland verhoogt de defensie-uitgaven van EUR 27,7 mld (2,02% bbp) in 2026 naar 3,5% bbp vanaf 2035: structureel EUR 19,3 mld per jaar extra (CPB/PBL/SCP). De NAVO motiveert dit met de langetermijndreiging van Rusland, dat in 2025 naar schatting 7,5% van zijn bbp aan defensie besteedde. Het CPB schat de economische multiplier voor Nederland dicht bij nul; de planbureaus zien verdringing, risico op onderuitputting en prijsopdrijving, druk op personeel (minimaal 122.000 mensen) en ruimte, en ombuigingen op zorg, sociale zekerheid en ontwikkelingssamenwerking in hetzelfde pakket. Tegelijk ontbreekt een Europese diplomatieke strategie voor oorlog en vrede met Rusland (Clingendael, AIV). De oorlog in Oekraine kostte tot eind 2025 USD 195 mld aan directe schade en USD 667 mld aan verliezen (RDNA5).

Grondoorzaak

(1) Sturen op een inputnorm (percentage bbp) in plaats van op benodigde capaciteit en doelmatigheid; het kabinet wil de norm wettelijk verankeren. (2) Een veiligheidsdilemma: wederzijdse bewapening vergroot kosten en escalatierisico, terwijl wapenbeheersing en vertrouwenwekkende maatregelen grotendeels stilliggen. (3) Europa laat het diplomatieke initiatief aan Oekraine, de VS en Rusland (Clingendael 2026); onderhandelings- en verificatie-infrastructuur is onderontwikkeld. (4) Beperkte transparantie over besteding en fiscale onzichtbaarheid van militaire emissies en brandstofvrijstellingen (analysis 32). Rusland is en blijft de agressor; afschrikking is volgens NAVO, AIV en Clingendael een voorwaarde voor geloofwaardige diplomatie.

Financieel lek
€ 30.216 M
minimale jaarlijkse derving
Sociale schade
9 /10
Complexiteit
9 /10
Escalatierisico
8 /10
Bronnen bij deze analyse
  • Aanhangsel Handelingen TK 2025-2026 nr. 698: Tabel 1 internationale Oekrainesteun NL ca. EUR 17,2 mld 2022-2030onlineTweede Kamer 2026
  • BBC Russian / Mediazona named list of Russian military deaths in Ukraine (update early Oct 2026: 266,032 names; estimate 484k-591k)onlineBBC News Russian; Mediazona; volunteers 2026
  • Bulletin of the Atomic Scientists 2026 Doomsday Clock Statement: 85 seconds to midnight (Jan 2026)onlineBulletin of the Atomic Scientists 2026
  • CBS StatLine 85865NED: Opbouw binnenlands product (bbp); nationale rekeningen - bbp 2025* EUR 1.170.579 mln (lopende prijzen)onlineCBS 2026
  • CPB Analyse Coalitieakkoord 2026-2030 (D66-VVD-CDA)onlineCPB 2026
  • Defensie nieuws 15 sept 2026 Prinsjesdag: defensiebegroting EUR 28,9 mld in 2027onlineMinisterie van Defensie 2026
  • DPC/Verian-Validators CEO Weerbaarheid Campagne-effectonderzoek 2025 (maart 2026)onlineDienst Publiek en Communicatie; Verian-Validators; JenV/NCTV 2026
  • ECB-referentiekoers USD per EUR, jaargemiddelde 2025: 1,1300 (via Suomen Pankki / ECB Data Portal EXR.A.USD.EUR.SP00.A)onlineECB 2026
  • Europese garanties voor de veiligheid van Oekraine (briefadvies, ongevraagd)onlineAdviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) 2026
  • Ipsos I&O voor NCTV (23 jan 2026): Flitspeiling Denk vooruit campagneonlineIpsos I&O; NCTV 2026
  • Kamerbrief inzet Toetsingsconferentie Non-Proliferatieverdrag 2026 (Kamerstuk 33 783, nr. 53)documentonlineMinister van Buitenlandse Zaken (Berendsen) 2026
  • MIVD Openbaar jaarverslag 2025 (april 2026) – NAVO-oorlog vrijwel uitgesloten zolang Rusland in UA vechtonlineMIVD 2026
  • Reflectie brede welvaart: Prinsjesdag 2026documentonlineCPB, SCP en PBL 2026
  • Resultaten verantwoordingsonderzoek 2025 ministerie van Defensie en Defensiematerieelbegrotingsfonds (Algemene Rekenkamer, 20-5-2026)onlineAlgemene Rekenkamer 2026
  • Rijksoverheid cijfers opvang vluchtelingen uit Oekraine – 138.890 geregistreerd eind juni 2026onlineRijksoverheid 2026
  • SCP Burgerperspectieven 2026|2 De stemming (23 juni 2026): 58% zorgen vs 39% voor oorlogonlineSCP 2026
  • SIPRI Yearbook 2026 press release: world nuclear warheads 12,187 of which 4,012 deployed (Jan 2026)onlineSIPRI 2026
  • The Netherlands' assistance to Ukraine (infographic Rijksoverheid, juni 2026)onlineRijksoverheid 2026
  • Trends in World Military Expenditure, 2025 (SIPRI Fact Sheet) + persbericht 27-04-2026documentonlineStockholm International Peace Research Institute (SIPRI) 2026
  • Ukraine - Fifth Rapid Damage and Needs Assessment (RDNA5), February 2022 - December 2025documentonlineWereldbank, Regering van Oekraine, Europese Commissie, Verenigde Naties 2026
  • Vaststelling begrotingsstaten Ministerie van Defensie (X) 2027 - Memorie van toelichting (Kamerstuk 37 020 X, nr. 2)onlineMinisterie van Defensie 2026
  • VAT and excise-duty exemption for armed forces of a Member State taking part in activities under the CSDP outside of their own Member StateonlineEuropees Parlement - Legislative Train Schedule 2026
  • Wet op de defensiegereedheid (Wodg), wetsvoorstel 36970 + Raad van State-advies 23-3-2026documentonlineMinisterie van Defensie / Tweede Kamer / Raad van State 2026
  • Whatever it takes... to do what? Het gebrek aan een Europese theory of victory in Oekraine (Policy Brief)documentonlineClingendael - Nederlands Instituut voor Internationale Betrekkingen 2026
  • World Economic Outlook april 2026, hoofdstuk 2: Defense Spending: Macroeconomic Consequences and Trade-OffsonlineIMF 2026
  • Bloomberg Economics (juni 2025): Putin's military ramp-up could spark USD 1.5 trillion conflict - scenario oorlog Rusland-NAVOonlineBloomberg Economics 2025
  • Bruegel & Kiel Institute (feb 2025): Defending Europe without the US – 300k troops, EUR 250 mld/yronlineBruegel; Kiel Institute 2025
  • Calculating the Cost-Effectiveness of Russia's Drone Strikes (CSIS Futures Lab, 19 Feb 2025)onlineNeil Hollenbeck et al.; Benjamin Jensen (CSIS) 2025
  • Dreigingsbeeld Statelijke Actoren 2025 (AIVD, MIVD, NCTV)onlineAIVD; MIVD; NCTV 2025
  • Gaza and West Bank Interim Rapid Damage and Needs Assessment (IRDNA), February 2025onlineWorld Bank Group, European Union, United Nations 2025
  • Guns and Growth: The Economic Consequences of Defense Buildups (Kiel Report nr. 2, februari 2025)onlineIlzetzki, E. (Kiel Institute for the World Economy) 2025
  • Kamerstuk 28676 nr. 504 (2025): NAVO-capaciteitsdoelen structureel EUR 16-19 mld/jr extraonlineTweede Kamer / Kabinet 2025
  • Kamerstuk 28676 nr. 519 (2025): Defence Investment Pledge 5% = 3,5% + 1,5%onlineTweede Kamer / Kabinet 2025
  • Macroeconomic impacts of higher defence spending: a model-based assessment (ECB Economic Bulletin 6/2025)onlineBokan, Jacquinot, Lalik, Muller, Priftis, Rigato (ECB) 2025
  • Macro-economische effecten van hogere defensie-uitgavendocumentonlineCPB (Van der Wal, Katz, Kramer) 2025
  • Meer Europa, minder Amerika: herijking van de trans-Atlantische veiligheidsrelatie (briefadvies)documentonlineAdviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) 2025
  • Miljoenennota 2026 §2.7.1 Oekraine – opvang EUR 2,7 mld in 2026onlineMinisterie van Financiën 2025
  • RFE/RL investigation March 2025: Ukrainian strikes on Russian energy sector damage estimate (>=60 bn RUB / ~USD 0.71 bn) cited in Belfer/Russia MattersonlineRFE/RL; cited in Belfer Center Russia Matters (Saradzhyan et al., 24 Feb 2026) 2025
  • SCP Burgerperspectieven 2025|2 update: 57%/64% zorgen oorlog; 62% meer defensieonlineSCP 2025
  • Swords of Iron War: Financial and Budgetary Aspects / Bank of Israel war cost estimate NIS ~250 bn 2023-2025 (State Comptroller Israel, 2025 EN summary)onlineState Comptroller of Israel; Bank of Israel 2025
  • Syria Physical Damage and Reconstruction Assessment 2011-2024 (World Bank press release 21 Oct 2025)onlineWorld Bank 2025
  • The Employment Impacts of Cuts to Federal Spending: Not All Cuts Are Created Equal (Costs of War, Brown University, 2 september 2025)onlinePeltier, H. (Watson Institute, Brown University) 2025
  • The Hague Summit Declaration (NAVO-top Den Haag, 25 juni 2025)onlineNAVO - Heads of State and Government, North Atlantic Council 2025
  • Ukraine Support Tracker: Europe Steps Up / 3rd Anniversary Report (Kiel Institute)onlineKiel Institute for the World Economy (Trebesch e.a.) 2025
  • Vaststelling begrotingsstaat Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp (XVII) 2026 - memorie van toelichting (Kamerstuk 36 800 XVII, nr. 2)documentonlineMinisterie van Buitenlandse Zaken (minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp) 2025
  • Vaststelling begrotingsstaat Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) 2026 - memorie van toelichting (Kamerstuk 36 800 V, nr. 2)documentonlineMinisterie van Buitenlandse Zaken 2025
  • Vaststelling begrotingsstaten Ministerie van Defensie (X) 2026 - Memorie van toelichting (Kamerstuk 36 800 X, nr. 2)documentonlineMinisterie van Defensie 2025
  • CBS Materiele welvaart in Nederland 2024: koopkracht -1,2% in 2022onlineCBS 2024
  • CBS Overheidsfinancien 2023: prijsplafond energie EUR 4,1 mld; compensatie EUR 190 hh nov-dec 2022 EUR 3,1 mldonlineCBS 2024
  • Haal de kink uit de kabel (BCG) — maatschappelijke kosten netcongestieonlineBoston Consulting Group (Venema e.a.) 2024
  • Havenmonitor 2024 - Economische betekenis Nederlandse zeehavens (Erasmus UPT / IenW; cijfers 2023)onlineErasmus UPT; Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat 2024
  • Kabinetsreactie IBO Problematische SchuldenonlineRijksoverheid (kabinet) 2024
  • The Price of War (Kiel Working Paper 2262; Federle, Meier, Mueller, Mutschler, Schularick)onlineKiel Institute for the World Economy 2024
  • Afschaffing fossiele energiesubsidies: eerder een hersenkraker dan een no-braineronlineCorjan Brink (PBL), Arjan Trinks (CPB), Herman Vollebergh (PBL), Peter Zwaneveld (CPB) 2023
  • Benelux Statement on the suspension of the operation of the CFE Treaty (07-11-2023)documentonlineRegering der Nederlanden (government.nl), met Belgie en Luxemburg 2023
  • CBS nieuws feb 2023: Inflatie 10 procent in 2022; energie +114%; bijdrage 4,6 pponlineCBS 2023
  • Een ongemakkelijke realiteit (Inconvenient realities): Evaluatie Nederlandse bijdrage aan stabiliteit, veiligheid en rechtsorde in fragiele contexten 2015-2022documentonlineIOB (Directie Internationaal Onderzoek en Beleidsevaluatie, BZ) 2023
  • Gottschick et al. (2023): DigiHero mental health Germany first weeks Russo-Ukrainian war (BJPsych Open)onlineGottschick C et al. 2023
  • Problem – The Military Emissions GaponlineConflict and Environment Observatory (CEOBS) 2023
  • Centraal Economisch Plan 2022 - Verdieping, hoofdstuk 4: Scenario 'oorlog raakt economie hard'documentonlineCentraal Planbureau (CPB) 2022
  • Hajek, Kretzler & König (2022): Fear of war and mental health in Germany (OR 1.66 anxiety / 1.25 depression)onlineHajek A; Kretzler B; König HH 2022
  • Kamerstuk 36200-XV nr. 4 (2022): koopkrachtpakket Prinsjesdag EUR 17 mld (+ EUR 7 mld maatregelen 2022)onlineTweede Kamer / Kabinet 2022
  • Economic Value of Peace 2021: Measuring the Global Economic Impact of Violence and Conflict (IEP)onlineInstitute for Economics and Peace (IEP) 2021
  • Evaluating the Conflict-Reducing Effect of UN Peacekeeping Operations (Hegre, Hultman en Nygard 2019, Journal of Politics 81(1):215-232)onlineHegre, H., Hultman, L. en Nygard, H.M. (PRIO, Uppsala) 2019
  • Pathways for Peace: Inclusive Approaches to Preventing Violent Conflict (Executive Summary)onlineUnited Nations en World Bank Group (gezamenlijke studie); kosten-batenanalyse Mueller (2017) 2018
  • Measuring Peacebuilding Cost-EffectivenessdocumentonlineInstitute for Economics and Peace (IEP), Sydney 2017
  • Algemene Leidraad voor maatschappelijke kosten-batenanalyse (2013); Werkgroep Discontovoet (2020 en 2025, Kamerstuk 29352 nr. 12); Handboek Milieuprijzen (2023)onlineCPB/PBL; Werkgroep Discontovoet (2020, 2025); Ministerie van Financiën; CE Delft 2013
  • Just part of the game? Arms races, rivalry, and war (Rider, Findley & Diehl 2011, Journal of Peace Research 48(1):85-100)onlineToby J. Rider; Michael G. Findley; Paul F. Diehl 2011
  • Overstromingsschade in Dijkring 14 (MNP/PBL rapport 500072002/2007)onlineMilieu- en Natuurplanbureau (MNP/PBL) 2007
  • Economic consequences of the Iraq-Iran war (Alnasrawi 1986, Third World Quarterly 8(3):869-895)onlineAbbas Alnasrawi 1986
  • Arms Races and Escalation: A Closer Look (Diehl 1983, Journal of Peace Research 20(3):205-212)onlinePaul F. Diehl 1983
  • Arms Races and Escalation: Some New Evidence (Wallace 1979, Journal of Conflict Resolution 23(1):3-16)onlineMichael D. Wallace 1979
Datapunten bij deze analyse
  • 827 mln EUR per jaar Klimaatkosten van directe Defensie-uitstoot die buiten doelen en budgetten vallen: 26 / 68 / 84 mln euro per jaarbron
  • 880 aantal KIA (namen - raming) BBC/Mediazona okt 2026: 266.032 bevestigde namen RU militaire doden; raming 484k-591kbron
  • 910 mln EUR per jaar AFGELEID: echte uitgaven oorlogsvoorbereiding NL EUR 30,2 mld/jr (2027) tot 44,8 mld/jr (3,5% bbp op schaal 2027)bron
  • 522 EUR structureel (ombuiging) Afruil kabinetsbeleid: defensie grootste extra uitgave; ombuigingen zorg 7,9 mld (2030), WW 1,5 en WIA 1,2 mld, ODA structureel 2,4 mldbron
  • 510 % bbp defensie (2022 -> 2035) Defensie naar 3,5% bbp: structureel EUR 19,3 mld/jr extra vanaf 2035 (CPB/PBL)bron
  • 904 mln EUR per jaar (NAVO-definitie) Defensie-uitgaven NL (NAVO-definitie, incl. steun Oekraine) OB2027: EUR 30,2 mld (2,36% bbp) in 2027 naar 43,8 mld (2,96%) in 2031bron
  • 523 aantal mensen (krijgsmacht, minimum) Uitbreiding krijgsmacht naar minimaal 122.000 mensen: druk op krappe sectoren (ICT, zorg, techniek, transport) en op ruimtebron
  • 902 aantal geregistreerde personen Rijksoverheid: 138.890 geregistreerde Oekraiense ontheemden in NL eind juni 2026bron
  • 909 mld EUR (2022-2031, nominaal) NL-steun aan Oekraine 2022-2031: EUR 25,9 mld, waarvan militair 20,7 mld (9,1 gerealiseerd t/m 2025)bron
  • 1232 EUR Rekenkamer VO 2025: DMF EUR 4,3 mld fouten en onzekerheden (3,6 mld onderbouwing uitzonderingsprocedures); 9 onvolkomenheden Defensiebron
  • 540 jaartal (CFE-opschorting - New START-einde) Stand wapenbeheersing Rusland-Westen: CFE opgeschort (nov. 2023), New START verlopen (feb. 2026)bron
  • 1229 multiplier (bbp per extra euro) IMF WEO apr 2026: defensie-multiplier gemiddeld ca. 1; schuld +7 procentpunt bbp binnen 3 jaar na opbouw (oorlog +14)bron
  • 889 kwalitatief (1=MIVD-stelling) MIVD 2025 p.7: conventionele NAVO-oorlog vrijwel uitgesloten zolang RU in UA vecht; risico binnen ~1 jr na stopbron
  • 896 % respondenten met zorgen SCP COB 2026|2: 58% zorgen internationale situatie (vs 39% voor oorlog)bron
  • 899 % respondenten campagne-evaluatie Campagne-effectonderzoek maart 2026: 24% vindt Denk vooruit beangstigend; 40% nietbron
  • 54 Mt CO2e Totale oorlogsgerelateerde CO2e-uitstoot Oekraine-oorlog (48 maanden)bron
  • 208 euro per jaar CPB 2026: verhogen ER naar 460/520 ombuiging 5,4 mldbron
  • 898 % lezers (self-report) Ipsos I&O NCTV jan 2026: 29% meer angst; 54% weet beter wat te doen; 41% meer vertrouwen; 14% begrijpt nietbron
  • 506 % bbp (NAVO-norm) Defensie-uitgaven NL 2026: EUR 27,7 mld = 2,02% bbp (2,24% incl. militaire steun Oekraine)bron
  • 894 seconden tot middernacht Doomsday Clock jan 2026: 85 seconden voor middernacht (kortste stand ooit)bron
  • 18 Currency Maatschappelijke kosten schuldenproblematiek (totaal)bron
  • 893 aantal kernkoppen SIPRI Yearbook 2026: 12.187 kernkoppen wereldwijd; 4.012 deployed (jan 2026)bron
  • 57 USD Totale geschatte wederopbouwbehoefte Oekrainebron
  • 912 mln EUR per jaar (scenario) AFGELEID scenario: bbp-schade NL bij oorlog Rusland-NAVO EUR 14 mld/jr (EU-gemiddelde jaar 1) tot 117 mld/jr (buurland-oorlog); staart 351 mldbron
  • 886 x schade per euro aanval (indicatief) AFGELEID: indicatieve schade-hefboom (schade per euro aanval) NL hoog vs RU lager door concentratiebron
  • 911 mln EUR per jaar AFGELEID: maatschappelijke kosten oorlog in Europa (Oekraine) ca. EUR 45 mld/jr directe schade tot 199 mld/jr schade plus verliezenbron
  • 874 EUR per EUR 100.000 milex (afgeleid) AFGELEID: Oekraine directe schade ca. EUR 24.600 per EUR 100.000 milex Rusland+Oekraine 2022-2025bron
  • 872 EUR per EUR 100.000 milex (afgeleid) AFGELEID: Oekraine directe schade ca. EUR 36.500 per EUR 100.000 Russische milex 2022-2025bron
  • 873 EUR per EUR 100.000 milex (afgeleid) AFGELEID: Oekraine herstelbehoefte ca. EUR 110.000 per EUR 100.000 Russische milex 2022-2025bron
  • 906 mln EUR (2025, lopende prijzen) Bbp Nederland 2025 (voorlopig): EUR 1.170,6 mld in lopende prijzen (CBS)bron
  • 867 mld EUR militaire steun (allocaties) Kiel UST: militaire steun Oekraine Europa+VS ca. EUR 126 mld t/m 2024; 2025 ca. EUR 29 mld (cum. ordegrootte EUR 155 mld)bron
  • 513 USD Kosten oorlog Oekraine t/m 2025 (RDNA5): schade USD 195 mld, verliezen 667 mld, herstelbehoefte 588 mldbron
  • 509 mld USD (2025, lopende prijzen) Militaire uitgaven 2025: Europese NAVO-leden USD 559 mld, Rusland USD 190 mld (7,5% bbp)bron
  • 538 mld USD (2025, lopende prijzen) Militaire uitgaven Nederland 2025: USD 28,9 mld, 2,2% bbp (SIPRI, geverifieerd)bron
  • 892 mld USD (2025, lopend) SIPRI apr 2026: wereldwijde milex 2025 USD 2.887 mld; Europa USD 864 mld (+14%)bron
  • 866 mld USD (lopend, som 2022-2025) SIPRI: cumulatieve militaire uitgaven Oekraine 2022-2025 ca. USD 258 mld (excl. wapensteun donoren)bron
  • 865 mld USD (lopend, som 2022-2025) SIPRI: cumulatieve militaire uitgaven Rusland 2022-2025 ca. USD 534 mld (eigen optelling jaartotalen)bron
  • 869 mld USD per kalenderjaar (SIPRI) SIPRI: militaire uitgaven Israel USD 27,5 mld (2023), 46,5 mld (2024), 48,3 mld (2025)bron
  • 511 multiplier (bbp per extra euro) Multiplier extra defensie-uitgaven NL: dicht bij nul (CPB), mogelijk negatief bij financieringbron
  • 888 % import aandeel defensie-investeringen CPB nov 2025: 61% van NL defensie-investeringen wordt ingevoerd (importlek)bron
  • 1231 banen per USD 1 mln Peltier 2025 (VS): banen per USD 1 mln: defensie 4,83; zorg 8,87; onderwijs 13,16; energiebesparing 7,90; wind 6,45bron
  • 1230 multiplier (bbp per extra euro) ECB 2025: bbp-multiplier extra defensie 0,93 na 2 jaar (modellen 0,42 tot 1,13); militair gemiddeld lager dan overige overheidsuitgavenbron
  • 881 kwalitatief (1=voorstelbaar) DBSA 2025: Rusland brengt NL Noordzee-infra in kaart; fysieke sabotage voorstelbaar (kwalitatief)bron
  • 512 % bbp (norm 2035) NAVO-norm Den Haag 2025: 5% bbp in 2035 (min. 3,5% kerndefensie + tot 1,5% veiligheid/weerbaarheid)bron
  • 908 % bbp-verlies jaar 1 Bloomberg Economics 2025: oorlog Rusland-NAVO kost in jaar 1 EU-bbp -1,2%, wereld -1,3% (USD 1,5 bln), Baltische staten -43%bron
  • 887 EUR per EUR 100.000 milex (afgeleid) AFGELEID: Russische energie-infra schade ca. EUR 130 per EUR 100.000 eigen milex 2022-2025bron
  • 884 USD per eenheid / per treffer CSIS 2025: Shahed ~USD 35.000/stuk; ~USD 350.000 per treffer; Patriot-interceptor >USD 3 mlnbron
  • 875 EUR per EUR 100.000 milex (afgeleid) AFGELEID: Gaza directe schade ca. EUR 40.400 per EUR 100.000 Israel milex 2023-24 (band tot ca. EUR 101.000)bron
  • 868 mld USD (schade-verliezen-behoefte) Gaza/West Bank IRDNA feb 2025: schade USD 29,9 mld, verliezen 19,1 mld, herstelbehoefte 53,2 mldbron
  • 1228 multiplier (bbp per extra euro) Kiel 2025: korte termijn defensie-multiplier 0,6 tot 1,5; Europa +0,9 tot 1,5% bbp bij 2 naar 3,5% bbp, mits Europese productie en schuldfinancieringbron
  • 895 militairen / mld EUR per jaar Bruegel/Kiel feb 2025: Europa zonder VS ca. 300.000 extra militairen en minstens EUR 250 mld/jrbron
  • 55 factor (x) Emissie-intensiteit defensiesector t.o.v. economie als geheelbron
  • 897 % respondenten SCP COB 2025|2: 57% zorgen veiligheid NL; 64% voor eigen leven; 62% meer defensiebron
  • 197 % met vertrouwen Vertrouwen in instituties, Nederlandbron
  • 903 mld EUR/jr extra (eigen berekening) AFGELEID: van 2,0% naar 3,5% bbp ca. EUR 15 mld/jr extra (prijspeil 2024, eigen berekening)bron
  • 870 mld USD (schade / wederopbouw) Wereldbank Syrie: fysieke schade USD 108 mld; wederopbouw USD 216 mld (band 140-345), 2011-2024bron
  • 109 EUR/jaar maatschappelijk Maatschappelijke kosten netcongestie (EUR/jaar)bron
  • 879 mld NIS (oorlogskosten 2023-25) Bank of Israel (via Comptroller): totale oorlogskosten Israel 2023-2025 ca. NIS 250 mld (~USD 67 mld)bron
  • 907 % outputverlies t.o.v. trend na 5 jaar Kiel 'Price of War': grote oorlog kost het land zelf ca. 30% output na 5 jaar; directe buurlanden ca. 10%bron
  • 882 mld EUR toegevoegde waarde (2023) Havenmonitor 2024: Rotterdam directe TW EUR 16,5 mld; NL-zeehavens totaal EUR 56,5 mld (2023)bron
  • 890 % / procentpunt (2022) CBS: inflatie 2022 10,0%; energie +114%; energie droeg 4,6 procentpunt bijbron
  • 891 % koopkrachtmutatie (2022) CBS: koopkracht NL daalde 1,2% in 2022 (eerste daling sinds 2014)bron
  • 53 % Aandeel wereldwijde krijgsmachten in mondiale broeikasgasuitstootbron
  • 539 % bbp-groei NL in scenario (2023-2022) CPB-scenario 'oorlog raakt economie hard' (2022): bbp-groei 1,9% (2022) en nihil (2023)bron
  • 901 GAD-7 punten per oorlogsvrees-punt Gottschick 2023 DigiHero (DE, n=19444): +1 punt oorlogsvrees = +2,5 GAD-7-puntenbron
  • 900 odds ratio (angst / depressie) Hajek 2022 (DE, n=3091): oorlogsangst OR 1,66 waarschijnlijke angst; OR 1,25 depressiebron
  • 471 EUR totaal 2015-2021 NL-uitgaven stabiliteit, veiligheid en rechtsorde fragiele contexten 2015-2021 (IOB)bron
  • 871 biljoen USD PPP (2019) IEP EVP 2021: wereldwijde geweldskosten USD 14,4 T PPP (2019); milex 5,9 T PPP = 40,8%bron
  • 1233 procent minder grote conflicten Hegre e.a. 2019: VN-vredesmissies met sterk mandaat (ca. USD 17 mld/jr) tot twee derde minder grote conflicten; ca. 150.000 doden voorkomen 2001-2013bron
  • 469 USD/jaar netto besparing mondiaal Netto besparing opgeschaald conflictpreventiesysteem, mondiaal (VN/Wereldbank Pathways for Peace)bron
  • 470 ratio baten per dollar (x:1) Kosteneffectiviteitsratio vredesopbouw 1:16 (IEP, denktank)bron
  • 877 % verandering war-kans t.o.v. baseline Rider/Findley/Diehl 2011: arms race in mature rivalry +222% war-kans; adolescent +68%; infant -78%bron
  • 455 EUR (totaal missie) / aantal doden ISAF Uruzgan 2006-2010: totale uitgaven Defensie+BZ en omgekomen NL-militairenbron
  • 883 mld EUR overstromingsschade (ca. 2005-07) MNP/PBL 2007: dijkring 14 max schade top EUR 37 mld; jackpot-scenario EUR 98 mld (prijspeil ~2005-07)bron
  • 885 mld USD (kosten t/m 1985) Alnasrawi 1986: Iran-Irak oorlogskosten t/m 1985 Iran USD 240,5 mld; Irak USD 175,7 mldbron
  • 878 % disputen met buildup -> oorlog Diehl 1983: slechts ~25% van disputen met wederzijdse militaire opbouw escaleerde naar oorlogbron
  • 876 aandeel disputen->oorlog (ratio) Wallace 1979: disputen na wapenwedloop escaleerden 23/28 naar oorlog; zonder 3/71 (~19x)bron
Analyse dossier

Klimaatkosten en fiscale prikkel van militarisering

De klimaatkosten van militarisering (oorlogvoering, wapenproductie en defensie-operaties) worden structureel onderschat en zijn tegelijk fiscaal bevoordeeld ten opzichte van civiele economische activiteit - terwijl de defensiesector zelf 2 tot 3 keer emissie-intensiever is dan de economie als geheel (ABN AMRO). Wereldwijd zijn krijgsmachten samen goed voor ca. 5,5% van de mondiale broeikasgasuitstoot (CEOBS/SGR) - groter dan Rusland als land. Voor de oorlog in Oekraine alleen al is over 4 jaar 311,4 Mt CO2e gemeten, met wederopbouw (23%) bijna net zo groot als de directe oorlogvoering zelf (37%).

Grondoorzaak

Een dubbele institutionele blinde vlek. (1) Rapportage: na Amerikaanse druk sloot het Kyoto-protocol (1997) militaire uitstoot uit van verplichte UNFCCC-rapportage; het Parijsakkoord (2015) maakte rapportage vrijwillig in plaats van verplicht, waardoor geen enkel land nu verplicht is zijn militaire uitstoot te melden (militaryemissions.org/CEOBS). (2) Belasting: EU/NAVO-status-of-forces-afspraken geven strijdkrachten in CSDP-verband btw- en accijnsvrijstelling op brandstof (lopend EU-wetgevingstraject), en EU-ETS-luchtvaartregels zonderen staats- en militaire vluchten uit van emissiehandel. Beide zijn historisch ontstaan uit veiligheids- resp. bondgenootschapsoverwegingen, niet als klimaatbeleid - maar functioneren er vandaag wel als zodanig: een euro in wapenproductie ontsnapt zowel aan meting als aan beprijzing van zijn CO2-voetafdruk, een euro in civiele productie niet.

Financieel lek
€ M
minimale jaarlijkse derving
Sociale schade
7 /10
Complexiteit
8 /10
Escalatierisico
7 /10
Bronnen bij deze analyse
  • Climate Damage Caused by Russia's War in Ukraine: 24 February 2022 - 23 February 2026 (48 months)onlineInitiative on GHG Accounting of War / Ecoaction 2026
  • Moties Van Baarle/Dobbe 37020-X nrs. 19 en 20 (geen boete resp. geen vrijheidsstraf bij niet invullen verplichte Defensie-enquete) en stemmingsuitslag Tweede Kamer 6-10-2026onlineTweede Kamer der Staten-Generaal 2026
  • VAT and excise-duty exemption for armed forces of a Member State taking part in activities under the CSDP outside of their own Member StateonlineEuropees Parlement - Legislative Train Schedule 2026
  • Meer veiligheid kan ten koste gaan van milieuonlineABN AMRO Research 2025
  • The Employment Impacts of Cuts to Federal Spending: Not All Cuts Are Created Equal (Costs of War, Brown University, 2 september 2025)onlinePeltier, H. (Watson Institute, Brown University) 2025
  • Problem – The Military Emissions GaponlineConflict and Environment Observatory (CEOBS) 2023
  • Estimating the Military's Global Greenhouse Gas EmissionsonlineConflict and Environment Observatory (CEOBS) / Scientists for Global Responsibility (SGR) 2022
Datapunten bij deze analyse
  • 1064 stemming (voor/tegen) Tweede Kamer verwerpt moties tegen boete (66-84) en vrijheidsstraf (67-83) bij niet invullen verplichte Defensie-enquete (37020-X nrs. 19 en 20, 6-10-2026)bron
  • 827 mln EUR per jaar Klimaatkosten van directe Defensie-uitstoot die buiten doelen en budgetten vallen: 26 / 68 / 84 mln euro per jaarbron
  • 54 Mt CO2e Totale oorlogsgerelateerde CO2e-uitstoot Oekraine-oorlog (48 maanden)bron
  • 55 factor (x) Emissie-intensiteit defensiesector t.o.v. economie als geheelbron
  • 826 Mt CO2e per jaar Aan UNFCCC gerapporteerde militaire emissie NL ca. 0,2 Mt CO2e (data 2021); niet uitgesplitst; gap 'very significant'bron
  • 825 Mt CO2 per jaar Directe CO2-uitstoot Defensie (NL): 0,522 Mt in 2021; 0,425 Mt in 2020 (waarvan brandstof wereldwijd 0,337 Mt)bron
  • 53 % Aandeel wereldwijde krijgsmachten in mondiale broeikasgasuitstootbron
Analyse dossier

Klimaatkosten van wederopbouw en sloop na conflict

Wederopbouw na oorlogsverwoesting veroorzaakt bijna evenveel uitstoot als de directe oorlogvoering zelf: in Oekraine is wederopbouw goed voor 23% (73,3 Mt CO2e over 4 jaar) van de totale oorlogsgerelateerde uitstoot, tegenover 37% (114,1 Mt) voor de oorlogvoering zelf (Initiative on GHG Accounting of War). Oekraine's geschatte totale wederopbouwbehoefte bedraagt USD 411-750 mld (Wereldbank/EU/Oekraine RDNA-schatting, via IISD) - een bouwgolf die bij als-was-herbouw (staal, beton, fossiele verwarming) een grote extra klimaatpost toevoegt bovenop de oorlog zelf.

Grondoorzaak

Wederopbouw vindt onder grote tijdsdruk en met nadruk op snelheid/kosten plaats, niet op duurzaamheid. Internationale wederopbouwfinanciering (EU, Wereldbank, bilaterale steun) stelt doorgaans geen verplichte lage-CO2 of circulaire bouwstandaarden als voorwaarde, waardoor conventionele, emissie-intensieve herbouw (in plaats van bijvoorbeeld hernieuwbare energie, energiezuinige gebouwen en circulaire bouwmaterialen) de facto de default is.

Financieel lek
€ M
minimale jaarlijkse derving
Sociale schade
7 /10
Complexiteit
7 /10
Escalatierisico
6 /10
Bronnen bij deze analyse
  • Climate Damage Caused by Russia's War in Ukraine: 24 February 2022 - 23 February 2026 (48 months)onlineInitiative on GHG Accounting of War / Ecoaction 2026
  • Green Reconstruction of UkraineonlineInternational Institute for Sustainable Development (IISD) 2026
Datapunten bij deze analyse
  • 56 Mt CO2e Wederopbouw-aandeel in oorlogsgerelateerde CO2e-uitstoot Oekraine (48 maanden)bron
  • 57 USD Totale geschatte wederopbouwbehoefte Oekrainebron

Alle analyses: wat kost ons systeem ons echt?

Standpunt Burgerplatform
Achtergrond

Het dossier

Elke oorlog begint met de voorbereiding daarop en eindigt aan de onderhandelingstafel.

De secretaris van de NAVO bereid ons voor op een aanstaande militaire confrontatie met Rusland. Om dit te onderbouwen wordt gemeld dat Rusland meer wapens produceert dan nodig voor het conflict in Ukraine en dat er sprake is van de aanleg van spoorrails bij de grens met Finland.

Zonder rekening te houden met de VS geven de Europese NAVO (dus exclusief de VS) partners evenveel uit aan defensie als Rusland, gecorrigeerd voor verschil in prijspeil (PPP).

Indicator (Schatting 2025) Europese NAVO-leden Rusland (Oorlogseconomie)
Nominale uitgaven ~$476 - $500 miljard ~$145 miljard
Uitgaven in PPP ~$480 - $510 miljard ~$462 miljard
Percentage van het BBP ~2,0% - 2,2% ~8% - 9%


Doordat het nationaal inkomen van de EU-landen vele malen hoger is dan dat van Rusland, heeft de oorlog een veel grotere impact op de Russische samenleving en is dat land ook gevoeliger voor economische sancties.

Rusland is qua nationaal inkomen vergelijkbaar met de Benelux. Economisch is het geen grootmacht meer. In tegenstelling tot de oude Sovject Unie. Een groot deel van de Russische economie (40%) bestaat uit de wapenindustrie.

De Ukraine heeft tot nu toe ca. 180 miljard aan militaire steun ontvangen. Rusland heeft echter 300 miljard aan steun ontvangen doordat haar buurlanden nog afhankelijk zijn van de gas- en olieleveringen van Rusland.

Daden
4 jaar oorlog ‘full scale attack on Ukrain’ van volledige Russische leger, 20% van grondgebied duurzaam bezet. Rusland lijdt serieuze verliezen (ca 1000 manschappen per dag) en de inflatie is zeer hoog.

Eenzelfde soort aanval op eNAVO grondgebied is niet waarschijnlijk gezien dan art. 5  in werking treedt en de NAVO landen gezamenlijk zullen optreden.

Woorden
Russische legerstaf weet waarover NAVO beschikt. Veel meer militairen en wapentuig dan Rusland. Russische regeringsleiders en vertegenwoordigers van regering en legerleiding zeggen allen hetzelfde: het gaat om Russiche minderheden en het garanderen van een neutrale status van Ukraine.
Niet van plan om aanval te doen op NAVO lidstaat.
Nu is duidelijk dat de woorden van Russische leiding niet moeten worden geloofd. Het oplijnen van de NAVO strijdkrachten tot een goed samenwerkend geheel is altijd zinvol. Er is veel te bereiken door manschappen en technologie goed op elkaar af te stemmen. Maar daarvoor zijn geen tientallen miljarden nodig.

Geen bewijs voor kwaadwillende intenties

NAVO leiding benadrukt nu de hybride oorlogvoering. Spionageschepen, drone aanvallen. Maar van de gemelde drone incidenten is geen flinter bewijs voor betrokkenheid van Rusland. Herroeping vindt niet plaats, wel de observatie melden maar als later blijkt dat het politiehelikopters waren of prive dronevliegers dan wordt dat niet vermeld. Spionage is vorm van hybride oorlogvoeren en van alle tijden.

Financieel
Nederland geeft jaarlijks 22 miljard uit aan defensie, 50% is salaris en andere munitie en materieel. Dit bedrag komt overeen met 2% van het BBP.

  • 3.5% =  35-37 miljard per jaar
  • 5% = 50-55 miljard per jaar per jaar

Daarmee een van grootste posten op begroting Op basis van niet reeel dreigingsgevaar

Herbewapening suggereert dat we niets hebben. Dat is niet waar. De Defensievergelijker van NOS laat zien wat NAVO en Rusland: Eruopese lidstaten hebben.
Nu beschikken we al over 140% meer manschappen en wapentuig dan waar Rusland over beschikt (2.5 keer zoveel).

Aan beide zijden worden grote verliezen geleden.

Rusland is nu voor 40% een oorlogseconomie. De burgereconomie leidt onder het conflict, mede door een sterke inflatie. Voor Rusland is dit niet vol te houden, zeker niet als het Westen de sancties aanscherpt.

Rusland heeft een nationaal inkomen dat niet veel groter is dan dat van de Benelux of Italië. Een groot deel van deze inkomsten komt van de export van olie en gas.

Voor de oorlogstaal van Mark Rutte ('een militair conflict is aanstaande') is geen onderbouwing. Rusland verliest elke maand tienduizenden manschappen, die niet meer productief kunnen zijn in de burgereconomie. Er zijn velen gewond en verminkt geraakt. Deze mensen hebben zorg nodig. Dat trekt arbeidskrachten weg van de productieve sectoren.

 

The Wolfowitz Doctrine (adopted by George Bush Jr.) deemed the US as the world’s only remaining superpower and proclaimed its main objective to be retaining that status. Its first objective was “to prevent the re-emergence of a new rival, either on the territory of the former Soviet Union or elsewhere that poses a threat on the order of that posed formerly by the Soviet Union.”

 

Voorkomen is beter dan genezen

Maatregelen: eerst stoppen, dan de bron, dan herstel

We ordenen oplossingen in drie stappen. Eerst voorkomen dat de schade groter wordt, dan de oorzaak wegnemen, en pas daarna repareren wat er al misging.

  1. Stoppen

    Voorkom dat het probleem groter wordt.

  2. Bij de bron

    Neem de oorzaak weg.

  3. Herstellen

    Repareer de schade en pas je aan.

Overige maatregelen

Nog geen maatregelen in dit dossier. Doe een voorstel

Uitgewerkte oplossingen

MKBA en brede welvaart

Wat kost het, wat levert het op?

MKBA

https://burgerplatform.nl/analysis/60

Voor dit dossier is nog geen maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) beschikbaar. Burgerplatform weegt maatregelen op brede welvaart: niet alleen geld, maar ook gezondheid, leefomgeving, bestaanszekerheid en de gevolgen voor volgende generaties, volgens de leidraad van CPB en PBL. Heb je cijfers of bronnen? Laat het ons weten.

Verdere uitleg

Onderbouwing

Bronnen en documenten

Documenten

Actief op dit onderwerp

In het nieuws

Artikelen

Lijst artikelen op datum

Overige artikelen

Meedoen

Denk mee over Rusland-Ukraine conflict

Beter beleid begint bij goed geïnformeerde burgers. Meld je aan en help dit dossier verder.

  • Ontvang updates over dit dossier
  • Stem mee over voorstellen en maatregelen
  • Draag bronnen, cijfers of oplossingen aan

Deel dit dossier

Vul je gegevens in om mee te doen

Wilt u uw e-mail hier invoeren?
Wilt u uw postcode hier invoeren?

Door aan te melden ga je akkoord met onze privacyverklaring. We delen je gegevens nooit met derden.