Regime Change operations

Dossier Veiligheid

Operaties om een buitenlandse regering af te zetten leiden vaak tot langdurig conflict, veel doden en ontheemden, met gevolgen tot in Nederland. De oorlogen na 11 september 2001 kostten volgens het academische Costs of War-project ruim 900.000 directe doden en minstens 38 miljoen ontheemden. Nederland steunde in 2003 de inval in Irak politiek zonder deugdelijk volkenrechtelijk mandaat (commissie-Davids). Burgerplatform wil geen steun meer zonder mandaat van de VN-Veiligheidsraad of zelfverdediging, een openbare toets en instemming van het parlement vooraf, en erkenning van burgerslachtoffers.

Bekijk de maatregelen Doe mee

9135 keer bekeken
Work in progress: dit dossier wordt nog aangevuld en geredigeerd

Analyse

Probleem, grondoorzaak en impact

Analyse dossier

Regime change: steun zonder mandaat stoppen, toets vooraf, burgerslachtoffers erkennen

Operaties gericht op het afzetten van een buitenlandse regering (regime change) gaan vaak gepaard met langdurig conflict, veel doden en ontheemden en instabiliteit met gevolgen tot in Nederland (asiel, veiligheid, reputatie). De post-9/11-oorlogen, waaronder Irak na de inval van 2003, kostten volgens Costs of War 905.000-940.000 directe doden door alle strijdende partijen en minstens 38 mln ontheemden (academisch, niet-officieel; dp 388, 390). Nederland gaf in 2003 politieke steun aan de inval in Irak zonder adequaat volkenrechtelijk mandaat (commissie-Davids, source 289). Voor zulke politieke steun bestaat geen verplichte toets of parlementaire procedure vooraf.

Grondoorzaak

(1) Politieke steun zonder uitzending van eenheden valt buiten art. 100 Grondwet; het Toetsingskader 2014 geldt alleen bij uitzending en geeft het parlement geen instemmingsrecht (source 308). (2) De volkenrechtelijke toets is intern en niet openbaar; bij Irak 2003 ontbrak een adequaat mandaat (source 289). (3) Regime change wordt als instrument overschat: de meeste covert VS-pogingen 1947-1989 faalden of gaven blowback (O'Rourke, source 306). (4) Kosten voor burgers elders (doden, ontheemding, wederopbouw, klimaat) worden niet volledig meegewogen (mandaat 17); erkenning van burgerslachtoffers van NL-inzet is ad hoc (Hawija, source 311). (5) Raakvlak met energie- en grondstoffenafhankelijkheid (analysis 5, 19): Irak en Libie zijn olie-exporteurs; een officiele bron die een rol daarvan in NL-besluitvorming onderbouwt is niet gevonden.

Financieel lek

€ M

minimale jaarlijkse derving

Sociale schade

8 /10

Complexiteit

8 /10

Escalatierisico

7 /10

Bronnen bij deze analyse

Evaluatie van de Nederlandse bilaterale migratiepartnerschappen (2022-2025)onlineIOB (Directie Internationaal Onderzoek en Beleidsevaluatie, BZ) 2026
Global Trends: Forced Displacement in 2025document onlineUNHCR 2026
Kamerbrief aanvullende onderzoeken wapeninzet Hawija, bezoek en nieuwe projecten (Kamerstuk 27925, nr. 1017, 13-2-2026)onlineMinister van Defensie (Brekelmans) 2026
Kamerbrief reactie op motie-Piri over individuele tegemoetkoming slachtoffers Hawija (Kamerstuk 27925, nr. 1036, 13-7-2026)onlineMinister van Defensie (Yesilgoz-Zegerius) 2026
Lopend onderzoek: Evaluatie van de Nederlandse bijdragen aan missies in Irak (2014-2025)onlineIOB (Directie Internationaal Onderzoek en Beleidsevaluatie, BZ) 2026
OVERVIEW: The True Costs of the Post-9/11 Wars (factsheet) en Human CostsonlineCosts of War Project (Watson Institute, Brown University); directe doden o.b.v. Neta Crawford (2023) 'Blood and Treasure' en Crawford & Lutz (2021) 2026
Rechtbank Den Haag 17-6-2026, ECLI:NL:RBDHA:2026:15900 (vonnis geheimhoudingskamer Hawija, C/09/625957)onlineRechtbank Den Haag, team handel, geheimhoudingskamer 2026
Het Nederlandse exportcontrolebeleid in 2024 (jaarrapportage militaire, dual-use en foltergoederen)document onlineStaatssecretaris Buitenlandse Handel / Minister van Buitenlandse Zaken 2025
Hoge Raad 3 oktober 2025, ECLI:NL:HR:2025:1435 (Staat/Oxfam Novib c.s., F-35-onderdelen Israel)document onlineHoge Raad der Nederlanden 2025
Kamerbrief opvolging uitspraak Hoge Raad F-35-onderdelen (Kamerstuk 22054, nr. 469)onlineStaatssecretaris en Minister van Buitenlandse Zaken 2025
Rechtbank Den Haag 31-12-2024, ECLI:NL:RBDHA:2024:22140 (tussenvonnis slachtoffers Hawija / Staat der Nederlanden)onlineRechtbank Den Haag 2024
Een ongemakkelijke realiteit (Inconvenient realities): Evaluatie Nederlandse bijdrage aan stabiliteit, veiligheid en rechtsorde in fragiele contexten 2015-2022document onlineIOB (Directie Internationaal Onderzoek en Beleidsevaluatie, BZ) 2023
How Death Outlives War: The Reverberating Impact of the Post-9/11 Wars on Human HealthonlineStephanie Savell, Costs of War Project (Watson Institute, Brown University) 2023
Invloed asielbeleid op migratie naar Nederland (WODC-rapport 3386)document onlineVerwey-Jonker Instituut i.o.v. WODC 2023
Een missie in een missie. De Nederlandse bijdrage aan MINUSMA (Mali) 2014-2019onlineIOB (Directie Internationaal Onderzoek en Beleidsevaluatie, BZ) 2022
Creating Refugees: Displacement Caused by the United States' Post-9/11 Wars (2020) en Update (19-8-2021)onlineDavid Vine, Cala Coffman, Katalina Khoury, Madison Lovasz, Helen Bush, Rachael Leduc, Jennifer Walkup (American University / Costs of War Project, Brown University) 2021
Kamerbrief projecten gemeenschap Hawija (Kamerstuk 27925, nr. 766, 15-12-2020)onlineMinister van Defensie (Bijleveld-Schouten) 2020
Op zoek naar draagvlak: de geintegreerde politietrainingsmissie in Kunduz, Afghanistan. Post-missiebeoordeling (IOB-rapport 432) en kabinetsreactie (Kamerstuk 27925, nr. 703)onlineIOB (Directie Internationaal Onderzoek en Beleidsevaluatie, BZ); kabinetsreactie ministers BZ en Defensie 2019
Covert Regime Change: America's Secret Cold War (Cornell Studies in Security Affairs) en 'The Strategic Logic of Covert Regime Change' (Security Studies 29(1), 2020)onlineLindsey A. O'Rourke (Boston College) 2018
Development and migration: policy implications (IOB-studie nr. 427, literatuurstudie)document onlineIOB (Directie Internationaal Onderzoek en Beleidsevaluatie, BZ) 2018
Pathways for Peace: Inclusive Approaches to Preventing Violent Conflict (Executive Summary)onlineUnited Nations en World Bank Group (gezamenlijke studie); kosten-batenanalyse Mueller (2017) 2018
Measuring Peacebuilding Cost-Effectivenessdocument onlineInstitute for Economics and Peace (IEP), Sydney 2017
Eindevaluatie geintegreerde politietrainingsmissie (Kunduz) 2011-2013 (bij Kamerstuk 27925, nr. 489, 29-1-2014)onlineMinisters van BZ, VenJ, Defensie en BHOS 2014
Toetsingskader 2014 (uitwerking artikel 100 Grondwet, uitzending militaire eenheden)onlineMinisters van Buitenlandse Zaken en van Defensie 2014
Forced to Be Free? Why Foreign-Imposed Regime Change Rarely Leads to Democratization (International Security 37(4), 2013)onlineAlexander B. Downes en Jonathan Monten 2013
Eindevaluatie Operatie Unified Protector (Libie 2011), Nederlandse bijdrage (27-4-2012; Kamerstuk 32623, nr. 64)onlineMinisteries van Buitenlandse Zaken en Defensie 2012
Eindevaluatie Nederlandse bijdrage aan ISAF (Uruzgan) 2006-2010, aanbiedingsbrief (Kamerstuk 27925, nr. 436, 28-9-2011)onlineMinisters van Buitenlandse Zaken en Defensie, staatssecretaris BZ; begeleid door commissie onafhankelijke deskundigen (vz. prof. A. de Ruijter) 2011
Eindevaluatie Nederlandse bijdrage aan ISAF, 2006-2010 (rapport, 23-9-2011)onlineMinisteries van Buitenlandse Zaken en Defensie (bijlage bij Kamerstuk 27925, nr. 436) 2011
Kabinetsstandpunt rapport commissie-Davids (Kamerstuk 31847, nr. 18, 9-2-2010) en eerste reactie (nr. 15, 13-1-2010)onlineMinister-president Balkenende (mede namens ministers BZ, Defensie, BZK) 2010
Rapport Commissie van onderzoek besluitvorming Irak (Commissie-Davids)onlineCommissie-Davids i.o.v. kabinet 2010
Gemeenschappelijk Standpunt 2008/944/GBVB (controle op uitvoer militaire technologie en goederen), gewijzigd 2019onlineRaad van de Europese Unie 2008
Humanitaire interventie (AIV/CAVV-advies, 13-4-2000) en kabinetsnotitie Humanitaire interventie (Kamerstuk 27742, nr. 5, 30-10-2001)onlineAdviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) en Commissie van Advies inzake Volkenrechtelijke Vraagstukken (CAVV); kabinetsreactie minister van Buitenlandse Zaken 2000

Datapunten bij deze analyse

374 personen (mln) 117,8 mln gedwongen ontheemd eind 2025; 65% in buurlandenbron
371 % van asielinstroom Aandeel conflictlanden in asielinstroom NL: 52-60% (2022-2025)bron
370 personen (asielverzoeken + nareizigers) Asielinstroom 2025 (incl. nareis): Syrie 15.485 van 42.360bron
375 euro mln (waarde vergunningen) Wapenexportvergunningen NL 2024: 1.867,95 mln; Midden-Oosten 22 mlnbron
389 personen (directe + indirecte doden) Costs of War: 4,5-4,7 mln doden direct+indirect post-9/11-oorlogsgebieden (ratio-schatting, t/m 2023)bron
388 personen (directe oorlogsdoden) Costs of War: 905.000-940.000 directe oorlogsdoden post-9/11-oorlogen (t/m 2023), waarvan 408.749-432.093 burgersbron
471 EUR totaal 2015-2021 NL-uitgaven stabiliteit, veiligheid en rechtsorde fragiele contexten 2015-2021 (IOB)bron
390 personen ontheemd (cumulatief) Costs of War: minstens 38 mln ontheemd door post-9/11-oorlogen (update 2021), mogelijk 49-60 mlnbron
391 euro Hawija: ruim EUR 4 mln voor projecten gemeenschap (IOM, UNDP-FFS), besloten 2020, afgerond 2023bron
458 aantal doden MINUSMA 2014-2019: omgekomen NL-militairen (volgens IOB)bron
393 aantal (wapeninzetten / missies) NL-F16's anti-ISIS (OIR) 2014-2016 en 2018: circa 3.000 missies, meer dan 2.100 wapeninzettenbron
469 USD/jaar netto besparing mondiaal Netto besparing opgeschaald conflictpreventiesysteem, mondiaal (VN/Wereldbank Pathways for Peace)bron
470 ratio baten per dollar (x:1) Kosteneffectiviteitsratio vredesopbouw 1:16 (IEP, denktank)bron
395 personen (burgerdoden, ondergrens) Hawija 2-3 juni 2015: ten minste 70 burgerslachtoffers door Nederlandse luchtaanval (anti-ISIS)bron
456 EUR (totaal missie) Politietrainingsmissie Kunduz 2011-2013: gerealiseerde additionele uitgavenbron
460 aantal gevallen Foreign-imposed regime change: 70 gevallen 20e eeuw, democratisering zelden (peer-reviewed)bron
457 EUR (totaal missie) Libie 2011 (OUP): NL-uitgaven en doel (bescherming, geen regimewissel)bron
455 EUR (totaal missie) / aantal doden ISAF Uruzgan 2006-2010: totale uitgaven Defensie+BZ en omgekomen NL-militairenbron
459 tekst (conclusies, geen getal) Commissie-Davids: letterlijke hoofdconclusies mandaat/regime change (p.425-427) + kabinetsreactie 2010bron
394 aantal pogingen O'Rourke: 70 door de VS gesteunde regime-change-pogingen 1947-1989 (64 covert, 6 overt)bron

Alle analyses: wat kost ons systeem ons echt?

Standpunt Burgerplatform

Achtergrond

Het dossier

Voorkomen is beter dan genezen

Maatregelen: eerst stoppen, dan de bron, dan herstel

We ordenen oplossingen in drie stappen. Eerst voorkomen dat de schade groter wordt, dan de oorzaak wegnemen, en pas daarna repareren wat er al misging.

1
Stoppen
Voorkom dat het probleem groter wordt.
- ONDERBOUWD Stop: geen steun aan regime-change zonder VR-mandaat of zelfverdediging (1 STOP)Platform steunt: geen politieke, militaire, logistieke of inlichtingensteun aan operaties gericht op afzetten buitenlandse regering, tenzij VR-mandaat (hfst. VII) of geldige zelfverdediging (art. 51). Onderbouwing: commissie-Davids (Irak 2003), VN-Handvest, AIV/CAVV 2000/kabinet 2001. Afbakening: raakt niet anti-IS op uitnodiging Irak noch VN-stabilisatie (MINUSMA); wapenexport via policy 170.
2
Bij de bron
Neem de oorzaak weg.
- Bron: volkenrechtelijke toets vooraf + art.100 ook bij politieke steun + instemmingsrecht parlement (2 BRON)Platform steunt (a) openbaar onafhankelijk volkenrechtelijk advies (CAVV/externe adviseur) voor elk besluit tot militaire inzet of politieke steun aan geweld; (b) art.100/Toetsingskader-informatieplicht ook bij politieke, logistieke en inlichtingensteun en speciale operaties; (c) BESLOTEN (TaskOwner 28-9-2026): parlementair instemmingsrecht bij militaire inzet en bij steun aan regimewissel, verder dan informeren via art. 100 Grondwet. Vorm van (c) = CONCEPT (Action 252).
- ONDERBOUWD Bron: burgerslachtoffers direct melden + realistische missiedoelen (2 BRON)Platform steunt borging in Toetsingskader: (a) parlement meteen informeren over (vermoedens van) burgerslachtoffers (commissie-Sorgdrager); (b) in elke art.100-brief realistische meetbare doelen en strategisch narratief (IOB MINUSMA/Kunduz/Uruzgan); (c) onafhankelijke IOB-evaluatie ook van coalitie-inzet. Minister stelt Sorgdrager al in praktijk — platform wil vastlegging.
3
Herstellen
Repareer de schade en pas je aan.
- Gevolgen: vast kader tegemoetkoming burgerslachtoffers NL-wapeninzet, individueel + gemeenschap (Hawija e.d.) (3 GEVOLGEN)Platform steunt een vast openbaar kader voor erkenning en ex-gratia tegemoetkoming los van aansprakelijkheid. BESLOTEN (TaskOwner 28-9-2026): de tegemoetkoming bereikt ZOWEL individuen (slachtoffers/nabestaanden) ALS de gemeenschap (herstel wijk/dorp), ook bij Hawija. Omvang en uitvoeringsvorm = CONCEPT (Action 253). Referentie: budgetitem 88 Hawija-projecten ruim EUR 4 mln (geen nieuwe euro's).

Nog geen maatregelen in dit dossier. Doe een voorstel

Uitgewerkte oplossingen

MKBA en brede welvaart

Wat kost het, wat levert het op?

MKBA

Voor dit dossier is nog geen maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) beschikbaar. Burgerplatform weegt maatregelen op brede welvaart: niet alleen geld, maar ook gezondheid, leefomgeving, bestaanszekerheid en de gevolgen voor volgende generaties, volgens de leidraad van CPB en PBL. Heb je cijfers of bronnen? Laat het ons weten.