Is populisme 'bottom up' of 'top-down'?
21-1-2026
In de politieke wetenschap is dit een klassiek debat: is populisme een "bottom-up" fenomeen (een reactie op de vraag van de kiezer) of een "top-down" creatie (gestuurd door een ondernemende leider)?Onderzoek wijst uit dat het antwoord meestal een wisselwerking is, maar er is specifiek bewijs dat leiders een veel actievere rol spelen in het vormgeven van die onvrede dan vaak wordt aangenomen.
Hieronder staan de belangrijkste inzichten uit recent onderzoek naar deze dynamiek:
1. Strategisch politiek ondernemerschap (Top-down)
Onderzoekers zoals Moffitt (2016) en Ostiguy stellen dat populistische leiders niet simpelweg een bestaande "volkswil" vertolken, maar deze actief construeren.
-
Framing: Leiders gebruiken specifieke retoriek om een "wij" (het pure volk) en een "zij" (de corrupte elite) te creëren. Zonder de leider die deze tegenstelling voortdurend benoemt, blijft de onvrede van de achterban vaak diffuus en ongeorganiseerd.
-
Crisis-creatie: Populisten presteren vaak als "performers" die crises uitvergroten of zelfs creëren om hun eigen leiderschap als de enige oplossing te presenteren.
2. De rol van "Issue Ownership"
Hoewel populistische leiders inspelen op bestaande angsten (zoals immigratie of verlies van soevereiniteit), blijkt uit onderzoek dat zij bepalen welke van deze angsten dominant worden in het publieke debat.
-
Sturing: Door constant op één thema te hameren, "sturen" zij de prioriteiten van hun achterban. De kiezer gaat het thema belangrijker vinden omdat de leider erover spreekt, in plaats van andersom.
-
Responsiviteit: Uit onderzoek (bijv. ResearchGate, 2023) blijkt dat populistische partijen vaak wel responsief zijn op korte-termijnwensen, maar dat de lange-termijnideologie bijna volledig door de partijtop wordt bepaald.
3. Psychologische identificatie
Onderzoek naar de relatie tussen leider en volger laat zien dat de achterban zich vaak gaat spiegelen aan de leider:
-
Belichaming: De leider claimt niet alleen voor het volk te spreken, maar het volk te zijn. Dit zorgt ervoor dat aanhangers hun eigen standpunten aanpassen aan die van de leider om de eenheid van de beweging te bewaren.
-
Sociale identiteit: De leider biedt een kant-en-klaar narratief van "behorend bij een groep", wat kiezers overneemt en internaliseert.
Samenvattend: Wie leidt wie?
| Perspectief | Rol van de leider | Rol van de achterban |
| Vertolkend (Bottom-up) | De "microfoon" van de burger. | Heeft duidelijke klachten die gehoord moeten worden. |
| Sturend (Top-down) | De "architect" van de onvrede. | Voelt onbehagen, maar krijgt de taal en vijandbeelden aangereikt. |
Onderzoek suggereert dat de leider vaak de katalysator is: de brandstof (onvrede) is aanwezig, maar de leider is degene die bepaalt wanneer, waar en hoe hard het vuur gaat branden.
Deel dit bericht
pageviews: 15
