Reconstructie: datacenters naar Nederland gehaald

(foto: Michielverbeek, CC BY 4.0, via Wikimedia Commons)

16-10-2026 Burgerplatform reconstructie, bronnen in het artikel Reconstructie

De overheid haalde via de NFIA actief hyperscale datacenters naar Nederland, zonder dat een maatschappelijke kosten-batenanalyse bekend is. In 2022 volgde een stop op nieuwe hyperscales buiten twee gebieden. Kosten volgens bronnen: geen totaalbedrag, wel beslag op een vol stroomnet en netkosten die grotendeels bij kleinverbruikers liggen. Herstel: deels.

Deze reconstructie beschrijft een besluit en de gevolgen daarvan achteraf, op basis van openbare bronnen. Het is een politieke duiding naast de analyses van Burgerplatform. Bedragen staan er alleen in als een bron ze noemt.

Wie besloot

Het aantrekken van datacenters was tot begin 2020 een kerntaak van de Netherlands Foreign Investment Agency, de NFIA, die valt onder het ministerie van Economische Zaken. Vanuit die rol was de NFIA volgens het ministerie betrokken bij de komst van Microsoft. Bij de komst van Google naar de Eemshaven werkten de NFIA en de Noordelijke Ontwikkelingsmaatschappij samen. Minister Henk Kamp van Economische Zaken maakte de investering van Google op 23 september 2014 bekend en gaf de aftrap voor de bouw. Kamp en minister Lilianne Ploumen voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking waren samen verantwoordelijk voor de NFIA. De vergunningen kwamen van gemeenten; voor Microsoft in Middenmeer verleende de gemeente Hollands Kroon de vergunning op 7 mei 2015.

Vastgelegd door: de Kamerbrief over acquisitie in Noord-Nederland uit 2015, een nota van het ministerie van Economische Zaken over de rol van de NFIA, antwoorden op Kamervragen en het voorbereidingsbesluit van 2022.

Nuance: de gemeente Hollands Kroon schrijft dat provincie en Rijk geen besluiten namen in de vergunningprocedure voor Microsoft. Het kabinet wijst erop dat datacenters ook tijdelijke en indirecte werkgelegenheid opleveren.

Wat was de bedoeling?

Het kabinet wilde investeringen en werkgelegenheid naar Nederland halen. Bij de komst van Google sprak Kamp van een goede zaak voor de regionale werkgelegenheid en economie, met ongeveer 150 vaste banen en een investering van 600 miljoen euro. Nederland profileerde zich als digitale knooppunt van Europa, met veel zeekabels en een betrouwbare energievoorziening.

De kentering in 2022

In het coalitieakkoord van het kabinet Rutte IV staat dat hyperscale datacenters een onevenredig beslag leggen op de beschikbare duurzame energie in verhouding tot hun maatschappelijke en economische meerwaarde. Op 16 februari 2022 nam minister Hugo de Jonge voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening een voorbereidingsbesluit: geen nieuwe hyperscale datacenters groter dan 10 hectare en 70 megawatt, behalve in Hollands Kroon en Het Hogeland. Het geplande datacenter van Meta in Zeewolde viel daar buiten, maar het Rijksvastgoedbedrijf kon de grond na een toets door TNO niet verkopen. Het Rathenau Instituut bekritiseerde in 2022 de bestuurlijke inrichting van de besluitvorming over datacenters.

De drempels en de omzeiling

Het voorbereidingsbesluit in de Staatscourant van 2022 definieert een hyperscale datacenter in artikel 2 als “een rekencentrum of datacentrum waar ondersteuning wordt gegeven voor dataverkeer of dataopslag, waarvan de omvang meer dan 10 ha betreft en het elektrisch vermogen 70 megawatt of meer bedraagt”, of als “een verzameling van bouwwerken met deze functie die in onderlinge samenhang als één geheel functioneren”. Beide drempels moeten dus tegelijk worden overschreden. Het besluit bevat met de tweede zinsnede een bepaling tegen het opknippen van samenhangende bouwwerken.

In Amsterdam komt in het Westelijk Havengebied toch een datacenter van drie torens van 85 meter met samen 78 megawatt aansluitvermogen op ongeveer 2,3 hectare, dat volgens NRC geheel door Microsoft wordt gehuurd. Voor de drie torens zijn afzonderlijke vergunningsaanvragen ingediend en afzonderlijk vergund. De provincie Noord-Holland en de Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied stellen dat de torens juridisch niet aan de criteria voor een hyperscale voldoen. De omgevingsvergunning is aangevraagd in december 2019 en verleend in november 2020, dus voor het voorbereidingsbesluit. Minister Mona Keijzer zei in januari 2026 in het vragenuur dat zij daar niets meer aan kon doen, en dat het aan een nieuw kabinet is om kritisch naar de regels te kijken. In de Kamer werd gesproken van een trucje. Ook los van het oude vergunningsmoment geldt: hoge bouw blijft onder de oppervlaktedrempel van 10 hectare, ook boven 70 megawatt.

Burgerplatform-visie: doordat beide drempels tegelijk moeten gelden, kan een datacenter dat in de hoogte bouwt of net onder een van de grenzen blijft, gewoon doorgaan. Daarmee is de stop op hyperscales grotendeels een schijnverbod. De vraag is waarom niet is gekozen voor een drempel waarbij óf de oppervlakte óf het vermogen volstaat.

Welke schade

Volgens het kabinet leveren de drie hyperscale datacenters gemiddeld 6 tot 8 directe banen per hectare op, samen ongeveer 750 vaste banen dp:1354. Het kabinet noemt die directe meerwaarde relatief beperkt, en lager dan bij colocatiedatacenters. Onderzoek in opdracht van het ministerie schatte in 2021 dat 25 tot 35 procent van de Nederlandse datacentercapaciteit wordt gebruikt door in Nederland gevestigde gebruikers dp:1353.

Tegelijk legden datacenters beslag op het stroomnet. In oktober 2023 bereikte het hoogspanningsnet van TenneT in Noord-Holland zijn maximale capaciteit, volgens TenneT onder meer door de vraag van datacenters. Er gelden wachtlijsten van ten minste tien jaar. In de Eemshaven investeert TenneT tot 2035 bijna een half miljard euro en legt het een directe aansluiting van 220.000 volt aan voor een nieuw datacenter van Google.

Maatschappelijk: beslag op ruimte, stroom en netcapaciteit, en wachtrijen voor bedrijven en woningbouw.

Wie betaalt het net

De ACM stelt de nettarieven vast. Afnemers op een hoger spanningsniveau betalen niet mee aan de netten op lagere spanningsniveaus. Ongeveer 85 procent van de kosten van TenneT wordt doorberekend aan de regionale netbeheerders, en via hen deels aan huishoudens. CE Delft ging in 2024 uit van een verdeling waarin kleinverbruikers ongeveer 5,1 miljard euro van de netkosten dragen dp:1357 en grootverbruikers ongeveer 3,7 miljard euro dp:1358. Dat is een aanname van CE Delft op basis van de huidige verhouding, geen meting van de werkelijke verdeling.

In 2026 stijgen de regionale nettarieven gemiddeld 3,38 procent, ongeveer 25 euro per jaar voor een huishouden, terwijl grote bedrijven die direct op het net van TenneT zijn aangesloten 10 tot 12 procent minder betalen. Volgens de ACM stijgen de transportkosten voor elektriciteit voor een huishouden van ongeveer 250 euro naar 600 tot 800 euro per jaar in 2050 dp:1359. Netbeheer Nederland verwacht dat de nettarieven voor huishoudens in 2040 1,7 tot 2,3 keer zo hoog zijn als in 2026.

Ook in de energiebelasting is er een groot verschil. In 2026 betaalt een huishouden 0,09161 euro per kilowattuur dp:1355, een zakelijke grootverbruiker boven 10 miljoen kilowattuur 0,00310 euro dp:1356, ongeveer dertig keer minder. Dat geldt voor alle grootverbruikers, niet alleen voor datacenters. Tot 2024 kreeg een kleine groep industriële grootverbruikers met een vlak verbruiksprofiel bovendien een korting op de nettarieven. De ACM schafte die af, omdat de korting niet gerechtvaardigd was en volgens de ACM door huishoudens en andere bedrijven werd betaald.

Visie van Burgerplatform: de verdeling van netkosten kan beter aansluiten bij wie de uitbreiding van het net veroorzaakt. Waarom betalen huishoudens per megawattuur een veelvoud van wat een grootverbruiker op het hoogspanningsnet betaalt, terwijl de uitbreiding mede door grootverbruikers nodig is?

Wat Burgerplatform voorstelt

Visie van Burgerplatform: datacenters zonder verbinding met de Nederlandse economie vertegenwoordigen geen publiek belang. Er is dan ook geen publieke rechtvaardiging om ze voorrang op het net te geven. Volgens een grove schatting gebruiken in Nederland gevestigde gebruikers het equivalent van 25 tot 35 procent van de Nederlandse datacentercapaciteit dp:1353. De drie hyperscale datacenters leveren samen ongeveer 750 vaste banen op dp:1354. Tegelijk staan bedrijven en woningbouw in de rij voor het net, en stijgen de transportkosten voor een huishouden volgens de ACM van ongeveer 250 euro naar 600 tot 800 euro per jaar in 2050 dp:1359.

Burgerplatform stelt daarom een stopmaatregel en een bronaanpak voor. Stop de voorrang op het net en stop de korting voor deze datacenters. Pak de bron aan door de veroorzaker te laten betalen: zulke datacenters zijn alleen welkom als ze volledig autonoom in hun eigen stroomvoorziening en koeling voorzien, zonder te profiteren van de publieke infrastructuur, of als ze evenredig bijdragen aan de kosten van netaansluiting en netuitbreiding. Een grootverbruiker boven 10 miljoen kilowattuur betaalt nu 0,00310 euro energiebelasting per kilowattuur dp:1356, tegen 0,09161 euro voor een huishouden dp:1355. Volgens een aanname van CE Delft dragen kleinverbruikers ongeveer 5,1 miljard euro van de netkosten dp:1357 en grootverbruikers ongeveer 3,7 miljard euro dp:1358. Met de veroorzaker als betaler legt Nederland er niet op toe. Een maatschappelijke kosten-batenanalyse kan laten zien of een nieuw datacenter per saldo bijdraagt aan de brede welvaart, voordat er netcapaciteit wordt toegewezen.

Wat kostte het

De bronnen noemen geen totaalbedrag. Afspraken met de bedrijven over grondprijs, stroomprijs of aansluitkosten zijn niet openbaar; Groningen Seaports verkocht ongeveer 50 hectare aan Google voor een onbekend bedrag. Wel sloot Google langjarige contracten met energiebedrijf Eneco: in 2014 voor de volledige productie van windpark Delfzijl gedurende tien jaar, en in 2023 voor 153 megawatt uit Windpark Fryslân en Kroningswind, eveneens voor tien jaar.

Visie van Burgerplatform: een grotere stroomvraag levert energiebedrijven langjarige afzet op, en netbeheerders meer gereguleerde investeringen. Was de stimulering van datacenters ook een verdienmodel voor de energiesector? Dat kan alleen blijken uit openbare contracten en Woo-stukken.

Is het hersteld

Deels. Sinds 2022 mogen er buiten Hollands Kroon en Het Hogeland geen nieuwe hyperscale datacenters meer komen, en is het aantrekken van datacenters geen kerntaak meer van de NFIA. Er is nog geen landelijk vestigingsbeleid voor datacenters, en de wachtlijst voor stroomaansluitingen groeit.

Wat volgde eruit

Drie hyperscale datacenters met samen ongeveer 750 vaste banen, en een cluster van colocatiedatacenters rond Amsterdam.
Een vol hoogspanningsnet in Noord-Holland en wachtlijsten in de Eemshaven.
Een voorbereidingsbesluit en instructieregels tegen nieuwe hyperscales in 2022.
Een discussie over de verdeling van de netkosten tussen huishoudens, mkb en grootverbruikers.

Lees ook: Een derde van de aangevraagde stroom komt van datacenters

Zie ook de reconstructie van de polycrisis

Deze reconstructie hoort bij de reconstructie van de polycrisis.

Stop, bron, herstel

Stop. Waarom werd het aantrekken van hyperscale datacenters een kerntaak van de NFIA, zonder dat er een maatschappelijke kosten-batenanalyse aan voorafging?
Bron. Acquisitie op investeringen en banen, zonder afweging van het beslag op net, stroom en ruimte.
Herstel. Een maatschappelijke kosten-batenanalyse per grote aansluiting kan laten zien wat een datacenter Nederland oplevert tegenover wat het kost, en openbare afspraken kunnen vertrouwen herstellen.

Bronnen

Deel dit bericht

Blijf op de hoogte en stem mee over voorstellen

pageviews: 56

tinyurl: link

Betrokkenen

Henk Kamp (Minister van Economische Zaken, kabinet-Rutte II, maakte in 2014 de komst van het Google-datacenter in de Eemshaven bekend en was verantwoordelijk voor de NFIA)

Hugo de Jonge (Minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, kabinet-Rutte IV, nam in 2022 het voorbereidingsbesluit dat nieuwe hyperscale datacenters buiten twee gebieden tegenhield)

Lilianne Ploumen (Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, kabinet-Rutte II, medeverantwoordelijk voor de NFIA ten tijde van de acquisitie van datacenters)