ZZS & PFAS
Dossier
Vervuiling
PFAS breken in de natuur niet af en zijn schadelijk voor de gezondheid. Het ministerie van IenW telt zo'n 4.000 locaties die mogelijk met PFAS vervuild zijn, maar een landelijk beeld van vervuiling en saneringskosten ontbreekt; bekende saneringen op 52 locaties kosten al minstens 68 miljoen euro (Investico). Burgerplatform wil eerst stoppen met nieuw PFAS-gebruik waar alternatieven bestaan, zoals PFAS-koeling in nieuwe datacentra, en vervuilers verplichten tot financiële zekerheid. Daarna moeten aansprakelijkheid en verjaring zo worden geregeld dat de vervuiler echt betaalt.
-
12650 keer bekeken - Work in progress: dit dossier wordt nog aangevuld en geredigeerd
Analyse
Probleem, grondoorzaak en impact
Analyse dossier
PFAS: persistente vervuiling zonder landsdekkend overzicht of kostendekkend saneringsbeleid
PFAS ('forever chemicals') breken niet af in de natuur. Het Ministerie van IenW telt inmiddels circa 4.000 locaties die mogelijk PFAS-verontreinigd zijn, waarvan slechts 57 officieel bevestigd als 'aandachtslocatie' en sanering pas gestart op 8 en afgerond op 4 (2026). RIVM's eigen Impact Assessment (2022) erkent expliciet dat een landsdekkend beeld van verontreinigde locaties en de bijbehorende saneringskosten ontbreekt. Bekende saneringskosten (Investico, 2026) bedragen minimaal EUR 68 miljoen op 52 (deels) bekende locaties, met kosten tot boven de EUR 100.000/kg verwijderd PFAS (circa 1000x hoger dan bij kwik/lood-sanering). Drinkwaterbedrijven die afhankelijk zijn van oppervlaktewater (o.a. PWN Mensink) overschrijden de RIVM-risicogrens met een factor 4-7; een Rekenkameronderzoek kwalificeert het toezicht op vervuilende lozingen als 'ontoereikend en zorgwekkend'.
Grondoorzaak
PFAS-emissies zijn decennialang vergund (minimaal 32 huidige vergunningen, AT Osborne 2023) zonder dat de aansprakelijkheid voor toekomstige milieu- en gezondheidsschade bij de vergunninghouder werd belegd. 'Vervuiler betaalt' functioneert in de praktijk zelden: de overheid draagt het grootste deel van de saneringskosten, en private aansprakelijkheid is tot nu toe beperkt tot enkele bekende zaken (Chemours/Dordrecht, Schiphol, Defensielocaties). Toezicht is versnipperd: geen centraal informatiesysteem, bij de helft van de bedrijven worden geen monsters genomen, en een landelijk overzicht van PFAS-lozende bedrijven wordt pas in 2032 verwacht.
Financieel lek
€
minimale jaarlijkse derving
Sociale schade
8 /10
Complexiteit
8 /10
Escalatierisico
8 /10
Bronnen bij deze analyse
- Afzetgegevens van gewasbeschermingsmiddelen in Nederland per werkzame stof in kg (jaarbestanden 2010-2024)documentonline
- Beleidsreactie op technisch rapport ILT over risico's van TFA voor onze drinkwaterkwaliteit (Kamerbrief 2026D42909)documentonline
- Kleine 4.000 locaties in beeld met mogelijk PFAS-vervuilingdocumentonline
- NRC 9-10-2026: Het toezicht op chemicalien schiet tekort, interview met milieuchemicus Jacob de Boer (boek Gif, met Rolf Heynen)online
- Opruimen PFAS-vervuiling kost nu al bijna 70 miljoen eurodocumentonline
- PFAS & Watertechnologie bij Haskoning (presentatie zuiveringskosten grondwaterbeschermingsgebieden bij voortgezet gebruik bestrijdingsmiddelen)documentonline
- PFAS in moedermelk van Nederlandse vrouwen (RIVM-rapport 2026-0028)documentonline
- Rekenkamer kritisch op toezicht vervuilende lozingen: 'ontoereikend en zorgwekkend'documentonline
- Risico's van TFA voor onze drinkwaterkwaliteitdocumentonline
- Tweede Kamer: stemmingsuitslagen vijf PFAS-moties 2026 (36800-J-18 / 2026D04906, 28089-373, 28089-376, 26991-600, 26991-601)documentonline
- Ctgb gaat middelen met PFAS opnieuw beoordelen (tussentijdse herbeoordeling 46 gewasbeschermingsmiddelen op TFA-vorming)documentonline
- Gebruik van PFAS-pesticiden en risico's voor grondwater en bodem (CLM-rapport 1236, i.o.v. zeven provincies en Vewin)documentonline
- Miljostyrelsen forbyder flere pesticidmidler for at beskytte grundvandet (in totaal 33 middelen met 6 TFA-vormende werkzame stoffen ingetrokken, 2025)documentonline
- Minister Wiersma staat lekkende pfas-pesticiden nog toe (Trouw, 18-11-2025)documentonline
- PFAS in Drinkwater: een Technische en Maatschappelijke Uitdaging. Adviesrapport beleidskompas regulering PFAS in het Drinkwaterbesluit (bijlage 2025D34163)online
- PFAS verzamelbrief (Kamerbrief 21 juli 2025, kenmerk IENW/BSK-2025/134850)online
- Trifluoroacetate leaching potential from fluorinated pesticides: an emission estimation and FOCUS modelling approachonline
- De risico's van PFAS (incl. F-gassen) emissies - REACH-restrictieonderbouwingdocumentonline
- Giftige oogst: de toename van PFAS-pesticiden in groenten en fruit in Europa - Nederlandse resultaten (PAN-NL/PAN Europe, feb. 2024)documentonline
- PFAS in Rijn, Maas en drinkwaterdocumentonline
- Chemours probeerde voor paar miljoen te schikken in zaak over PFAS-schadedocumentonline
- Inventarisatie vergunde PFAS-emissiesdocumentonline
- Impact Assessment Interventiewaarden PFAS grond en grondwaterdocumentonline
- PFAS in Nederlands drinkwater vergeleken met de nieuwe Europese Drinkwaterrichtlijn en relatie met gezondheidskundige grenswaarde van EFSA (RIVM-briefrapport 2022-0149)online
- Landsdekkend beeld van PFAS in Nederlands grondwaterdocumentonline
- Achtergrondwaarden PFAS in de Nederlandse landbodemdocumentonline
- Nationale analyse waterkwaliteitdocumentonline
- The Cost of Inaction: A socioeconomic analysis of environmental and health impacts of PFASdocumentonline
Datapunten bij deze analyse
- 1234 ton PFAS: circa 87 miljoen ton op de markt gebracht (De Boer, NRC 2026)bron
- 486 % drinkwaterproductie Aandeel drinkwater uit grondwaterbeschermingsgebiedenbron
- 487 % van onttrokken water Afvalwaterstroom bij omgekeerde osmose voor TFA-verwijderingbron
- 485 % van toegelaten PFAS-middelen (aantal) Toegelaten PFAS-gewasbeschermingsmiddelen niet op TFA-vorming beoordeeldbron
- 500 zetels voor (van 150) Motie Kostic 26991-600: dit jaar een plan hoe baby's worden beschermd tegen pfas (moedermelk) - verworpen 45-105bron
- 501 zetels voor (van 150) Motie Kostic 26991-601: onderzoek naar nationaal kader om sneller in te grijpen bij pfas-houdende pesticiden - verworpen 32-118bron
- 489 % monsters Moedermelkmonsters boven PFAS-risicogrensbron
- 505 zetels voor (van 150) Gewijzigde motie Goudzwaard/Van Groningen 28089-376: geen nationale koppen op Europese pfas-regels - verworpen 72-77bron
- 504 zetels voor (van 150) Motie Kostic/Zalinyan 28089-373: met EU-medestanders verbod op pfas-houdende bestrijdingsmiddelen - aangenomen 79-70bron
- 1235 tekst/status REACH-herziening (sinds 2020 voorbereid) in april 2026 door Eurocommissaris Roswall formeel geschrapt
- 497 zetels voor (van 150) Motie Kostic 36800-J-18 (2026D04906): in Europa pleiten voor verbod op pfas-bestrijdingsmiddelen, samen met Denemarken - verworpen 58-92bron
- 81 EUR Bekende saneringskosten op 52 locaties (ondergrens)bron
- 80 aantal locaties Bevestigde aandachtslocaties / sanering gestart / afgerondbron
- 90 EUR mld (EU-breed, scenario 2050) EU-brede kostenscenario's PFAS-vervuiling in 2050 (geen NL-specifiek cijfer)bron
- 79 aantal locaties Mogelijk PFAS-verontreinigde locaties (landelijk)bron
- 89 aantal locaties PFAS-locaties NL volgens EU-impactrapport (alternatieve telling)bron
- 483 % metingen TFA in ondiep grondwater: aangetroffen resp. boven drinkwaterrichtwaardebron
- 488 aantal middelen Denemarken 2025: ingetrokken pesticidmiddelen met TFA-vormende werkzame stoffenbron
- 491 aantal toegelaten middelen Toegelaten PFAS-gewasbeschermingsmiddelen NL (sept. 2025): 116 middelen op basis van 25 PFAS-werkzame stoffenbron
- 586 EUR (investering, CAPEX RO) Investering omgekeerde osmose voor PFAS-richtwaarde 4,4 ng PEQ/l in drinkwater uit oppervlaktewater: EUR 4,1-6,2 mldbron
- 484 % van gebruikt volume PFAS-middelen Aandeel 46 herbeoordeelde PFAS-middelen in gebruikt volumebron
- 492 kg werkzame stof per jaar Afzet 27 PFAS-werkzame stoffen in gewasbeschermingsmiddelen NL 2015-2024 (kg werkzame stof, LVVN)bron
- 495 kg werkzame stof per jaar Afzet fluazinam NL 2015-2024 (kg werkzame stof, LVVN)bron
- 493 kg werkzame stof per jaar Afzet flufenacet NL 2015-2024 (kg werkzame stof, LVVN)bron
- 494 kg werkzame stof per jaar Afzet flutolanil NL 2015-2024 (kg werkzame stof, LVVN)bron
- 480 kg werkzame stof (PFAS-pesticiden) per jaar Afzet PFAS-werkzame stoffen in gewasbeschermingsmiddelen NL 2022-2024 (kg werkzame stof)bron
- 481 kg TFA per jaar (ten minste) TFA-vorming uit PFAS-gewasbeschermingsmiddelen NL (ondergrens)bron
- 83 ng/l Piek PFAS-totaal drinkwater (PWN Mensink) vs normbron
- 482 kg TFA per jaar TFA-aanvoer via de Rijnbron
- 91 juridische status (geen bedrag) Rechtbank Rotterdam: Chemours aansprakelijk PFOA-uitstoot 1984-1998 (schadebedrag nog niet vastgesteld)bron
- 496 % monsters met minstens 1 PFAS-pesticide NIET-OFFICIEEL (PAN-NL): aandeel in NL geteelde groenten/fruit met PFAS-pesticidenresidu 2021bron
- 585 % monsters >4,4 ng PEQ/l (GW - OW) PFAS in drinkwater boven RIVM-richtwaarde 4,4 ng PEQ/l: 57% (oppervlaktewater) resp. 10% (grondwater) van monstersbron
- 82 ng/l Piekconcentratie PFOS-lineair freatisch grondwaterbron
Analyse dossier
Datacentra en PFAS-koeling: klopt 'geen alternatief'? Claimtoets, alternatieven en een vergunningseis voor PFAS-vrije koeling
Producenten en delen van de datacentersector stellen dat AI-datacentra PFAS nodig hebben voor koeling en dat er geen alternatieven zijn (aanleiding: AD 3-10-2026 over uitbreiding van PFAS-productie door AI-vraag, ChemSec 13-09-2026). Tegelijk duwt de F-gasverordening grote chillers vanaf 2027 naar HFO-koudemiddelen die zelf PFAS zijn en tot TFA afbreken, en stelt ECHA lange vrijstellingen voor two-phase-immersievloeistoffen voor. Daardoor dreigt een lock-in van PFAS in nieuwe datacentra, terwijl PFAS-vrije koeling beschikbaar is.
Grondoorzaak
(1) De claim 'geen alternatief', die voor de niche two-phase immersie opgaat, wordt opgerekt naar alle datacenterkoeling. (2) Klimaatbeleid (F-gasverordening, GWP-grenzen) en chemicalienbeleid (PFAS-restrictie) zijn niet op elkaar afgestemd; lage-GWP-HFO's zijn PFAS. (3) De EU-restrictie komt op zijn vroegst rond 2028, met onbeperkt bijvullen van bestaande installaties en mogelijk 13,5 jaar vrijstelling voor two-phase-vloeistoffen, waardoor de prikkel om nu PFAS-vrij te bouwen ontbreekt. (4) Gebrek aan openbare gegevens over koudemiddelen per datacenter.
Financieel lek
€
minimale jaarlijkse derving
Sociale schade
5 /10
Complexiteit
6 /10
Escalatierisico
6 /10
Bronnen bij deze analyse
Datapunten bij deze analyse
- 738 EUR per kg PFAS-emissie (afgeleid) Afgeleid: top-down schade per kg PFAS-emissie EUR 585-1.350 (midden 970)bron
- 739 ton F-gas-PFAS per jaar (afgeleid) Afgeleid: vermeden F-gas-PFAS-emissie door PFAS-vrije-koelingseis NL-datacentra 0,19/4,4/27,5 t per jaar (stabiele toestand)bron
- 740 ton TFA per jaar (afgeleid) Afgeleid: vermeden TFA-vorming 0,004/0,66/13,8 t per jaar (ter vergelijking: pesticiden >=21 t/jr NL)bron
- 741 aantal producenten ChemSec top-10 PFAS-producenten: meeste breiden uit (AI, halfgeleiders, batterijen), maar zonder productievolumesbron
- 729 graden C aanvoertemperatuur Nvidia: koude platen met water/glycol tot 45 graden aanvoer; chillers 'maybe 1% of the year'bron
- 767 MW koelvermogen (Valencia) Praktijk: CO2-koeling met warmteterugwinning in datacenters (Engie thermeco2 Duitsland; Advansor 1,3 MW Valencia)bron
- 726 jaren vrijstelling na inwerkingtreding SEAC (concept 10-3-2026): vrijstelling two-phase-immersievloeistoffen 13,5 jaar na inwerkingtreding 'likely justified'bron
- 727 ton PFAS-emissie (30 jaar, EER) RAC (2-3-2026): voorstel met vrijstellingen laat ca. 700.000 t extra PFAS-emissie toe over 30 jaar, waarvan ca. 590.000 t F-gassenbron
- 730 USD mld marktomvang (2025-2029) Dell'Oro: markt vloeistofkoeling bijna USD 3 mld (2025) naar ca. USD 7 mld (2029); single-phase DLC 'vast majority'bron
- 765 % hogere TEWI t.o.v. beste HFO TEWI-preprint: enkeltraps transkritische R744-datacenterchiller 19% (koel-maritiem) tot 81% (woestijn) slechter dan HFObron
- 731 % van immersiemarkt Aandeel two-phase binnen immersiekoeling 19-42% (marktrapporten spreken elkaar tegen)bron
- 736 GW IT-vermogen (2025-2031) Nederlandse datacenters: ruim 1,5 GW IT-vermogen eind 2025, naar 2,1/2,8/3,2 GW in 2031bron
- 728 % energiebesparing t.o.v. luchtkoeling Microsoft-LCA (Nature 2025): koude platen en immersie besparen 15-20% energie t.o.v. luchtkoeling; two-phase maar ca. 5 procentpunt meer dan koude platenbron
- 737 EUR per jaar (Europa) Forever Pollution Project: PFAS-saneringskosten Europa bij doorgaande emissie ruim EUR 100 mld per jaar (ca. EUR 2 biljoen over 20 jaar)bron
- 763 uren per jaar boven 25 graden Flevoland 2015-2024: gemiddeld ca. 130 uur per jaar boven 25 graden, ca. 16 uur boven 30 graden (max. 36,5)bron
- 733 kg koudemiddel per kW koelvermogen Koudemiddelvulling HFO-chiller (R-1234ze): ca. 0,14-0,16 kg per kW koelvermogenbron
- 735 GWP-grens chillers >12 kW F-gasverordening 2024/573: stationaire chillers >12 kW vanaf 1-1-2027 alleen GWP <750 (<=12 kW: GWP <150)bron
- 766 % meerprijs installatie t.o.v. HFC Transkritische CO2-chiller: installatiekosten 47% hoger dan R-448A-chiller (ammoniak 67%)bron
- 734 % molaire TFA-opbrengst Molaire TFA-opbrengst: HFO-1234ze(E) en 1233zd(E) ca. 2% (max. ca. 30%), HFO-1336mzz 4%, HFO-1234yf 100%bron
- 732 USD mld omzet gefabriceerde PFAS 3M stopt eind 2025 met alle PFAS-productie incl. Novec en Fluorinert (omzet ca. USD 1,3 mld per jaar)bron
- 764 % energiebesparing t.o.v. HFC (ejector) CO2-koeling zuiniger dan HFC tot ca. 25 graden buiten; NL ligt ruim boven de 'CO2-evenaar'bron
Standpunt Burgerplatform
Achtergrond
Het dossier
Voorkomen is beter dan genezen
Maatregelen: eerst stoppen, dan de bron, dan herstel
We ordenen oplossingen in drie stappen. Eerst voorkomen dat de schade groter wordt, dan de oorzaak wegnemen, en pas daarna repareren wat er al misging.
Stoppen
Voorkom dat het probleem groter wordt.
- CONCEPT Stop: financiele zekerheid op groepsniveau voor langjarige milieulasten; geen dividend of inkoop eigen aandelen zolang zekerheid ontbreektCONCEPT - stopmaatregel (RuleId 10). Nu draait de overheid vaak op voor sanering na faillissement of vertrek van een vervuiler, omdat financiele zekerheid per activiteit wordt gevraagd en vaak niet de volledige kosten dekt. Platform: verplichte zekerheid voor sanering, nazorg en eeuwigdurende lasten van de hele locatie, te stellen door moedermaatschappij, bank of escrow; zolang die ontbreekt geen uitkeringen aan aandeelhouders en geen inkoop van eigen aandelen.
- CONCEPT Stop: geen PFAS-koudemiddelen of PFAS-koelvloeistoffen in nieuwe en uitbreidende datacentra (vergunningseis)CONCEPT - stopmaatregel (RuleId 10, stap 1). Nieuwe datacentra en uitbreidingen van bestaande (bijv. vanaf 1 MW IT, concept) krijgen alleen een omgevingsvergunning met PFAS-vrije koeling: geen HFO/HFK-koudemiddelen en geen gefluoreerde immersievloeistoffen. Stopt de lock-in die ontstaat doordat de F-gasverordening vanaf 2027 chillers naar HFO's (PFAS, vormen TFA) duwt. Voorkeur: chillerloos, anders R-744 (CO2) als BBT. Energie: policy 215/242.
- CONCEPT Stop: chemische stoffen verboden tenzij, met mengseltoets en onafhankelijke beoordeling betaald door de industrieEen stof is verboden, tenzij de producent aantoont dat er geen alternatief is en de toepassing noodzakelijk is (voorzorgbeginsel, bewijslast bij de producent, zoals pol:123). Niet-chemische en regeneratieve oplossingen gaan voor. Mengselbeoordelingsfactor in vergunningen en REACH. Onafhankelijke beoordeling, betaald door de industrie. Aanleiding src:1221, dp:1235.
Bij de bron
Neem de oorzaak weg.
- CONCEPT Bron: milieu- en klimaatschuld volgt de activiteit - hoofdelijkheid bij splitsing en zetelverplaatsing, tienjarig pauliana-vermoedenCONCEPT - bronmaatregel (RuleId 10). Grote vervuilers kunnen aansprakelijkheid ontlopen door splitsing (DuPont/Chemours 2015), verhuizing (Shell naar Londen 2022), verkoop van risicovolle dochters of uitkering van vermogen voordat claims zijn toegewezen. Platform: overdrager en verkrijger blijven hoofdelijk aansprakelijk tenzij zekerheid is gesteld; tienjarig vermoeden van wetenschap van benadeling; curator en publieke schuldeiser kunnen optreden tegen moeders en bestuurders.
- Vervuiler betaalt: risicoadequate PFAS-heffing en volledige aansprakelijkheid voor producentenMaak vergunninghouders die PFAS loosden of lozen volledig aansprakelijk voor sanerings- en gezondheidsschade, en verplicht een risicoadequate premie/heffing die vooraf in het saneringsfonds vloeit in plaats van via jarenlange rechtszaken.
Herstellen
Repareer de schade en pas je aan.
- CONCEPT Reparatie: weerlegbaar causaliteits- en kennisvermoeden bij milieu- en klimaatschade (nieuw art. 6:177b BW; klimaat vanaf 1988)CONCEPT - reparatiemaatregel (RuleId 10). Bij diffuse schade (PFAS, klimaat) is bewijs van causaal verband en kennis het grootste obstakel. Platform: weerlegbaar vermoeden dat schade naar aandeel in de emissie door de aangesprokene is veroorzaakt; vermoeden dat fossiele producenten vanaf 1-1-1988 de risico's kenden (stoffen: datum per AMvB); geen beroep op vergunning bij verzwegen risico's. Geldt voor procedures die na inwerkingtreding beginnen. Verjaring: zie policy 226.
- CONCEPT Reparatie: verjaring bij milieu- en klimaatschade - lange termijn 30 naar 50 jaar, korte termijn pas na kennis causaal verbandCONCEPT - reparatiemaatregel (RuleId 10). Vorderingen voor verontreiniging en klimaatschade verjaren nu na uiterlijk 30 jaar (art. 3:310 lid 2 BW), terwijl de schade vaak pas daarna zichtbaar wordt. Platform: lange termijn 50 jaar; bij persistente stoffen (PFAS) alleen een vijfjaarstermijn vanaf kennis van schade, causaal verband en aansprakelijke; collectieve vordering stuit voor iedereen; verzwegen risicokennis geldt als verborgen houden. Alleen voor vorderingen die nog niet verjaard zijn.
- Chemie-fonds: versnelde sanering van PFAS-vervuilde locatiesRicht een apart, geoormerkt Chemie-fonds op dat sanering van de ~4.000 mogelijk vervuilde locaties versnelt, in plaats van te wachten tot 2032 op een volledig overzicht. Het fonds heeft eigen doelen, maar wordt beheerd door dezelfde organisatie en via dezelfde bankrekening als het Fonds Brede Welvaart; dezelfde MKBA/SCBA-principes gelden.
Nog geen maatregelen in dit dossier. Doe een voorstel
Uitgewerkte oplossingen
MKBA en brede welvaart
Wat kost het, wat levert het op?
MKBA
https://burgerplatform.nl/analysis/43Voor dit dossier is nog geen maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) beschikbaar. Burgerplatform weegt maatregelen op brede welvaart: niet alleen geld, maar ook gezondheid, leefomgeving, bestaanszekerheid en de gevolgen voor volgende generaties, volgens de leidraad van CPB en PBL. Heb je cijfers of bronnen? Laat het ons weten.
Verdere uitleg
Onderbouwing
Bronnen en documenten
Documenten
Links
Actief op dit onderwerp
In het nieuws
