Onderwijskosten en studieschuld
Vrijwillige ouderbijdrage, mbo-schoolkosten en studieschuld. Op scholen met een achterstandsscore betaalt 31 tot 70 procent van de ouders de bijdrage niet.
-
1 keer bekeken - Work in progress: dit dossier wordt nog aangevuld en geredigeerd
Probleem, grondoorzaak en impact
Leenstelsel (2015–2023) als schuldmachine: stop studeren via schuld, afbouw bestaande studieschulden
Het leenstelsel (studievoorschotstelsel, 2015–2023) financierde hoger onderwijs via private schuld in plaats van gift. Begin 2026 stond €28,0 mld aan studieschuld uit (−€0,8 mld t.o.v. begin 2025: eerste daling ooit), bij gemiddeld €18.300 per (oud-)student (+€5.900 sinds 2015). 398.900 studenten en 1.134.300 oud-studenten hebben een studieschuld; 144.500 mensen ≥€50k (verdubbeld in zes jaar); bijna 5.000 ≥€100k. Herinvoering van de basisbeurs (2023/’24) is een gedeeltelijke stop: minder studenten lenen (−210.000 t.o.v. 2023), maar de schuldberg blijft groot, het gemiddelde stijgt, en de pechgeneratie draagt nog steeds de opgebouwde schuld. Bestaande tegemoetkoming €35,31/mnd (budget €1,0 mld) plus voorgenomen aanvullende €44,50/mnd vanaf ~apr 2027 (budget €1,4 mld) dekken slechts een fractie van gemiste basisbeurs en rente. Standpunt: tegen schulden; schulden afbouwen.
Politieke keuze van de kabinetten-Rutte om de basisbeurs af te schaffen en studeren via schuld te financieren (Wet studievoorschot hoger onderwijs, 2015). Die keuze bouwde structureel studieschuld op (12,7 mld in 2015 naar 28,1 mld in 2023) en verschoof kosten van het collectief naar individuen (ouders, bijbanen, lenen); het Rijk bespaarde ca. 1 mld per jaar aan gift. Perverse prikkel: lenen werd de norm (ruime leenmaxima, 35 jaar aflossen, rente 0% in 2017-2022) en studenten leenden meer dan de gemiste beurs (ESB 2025: +7.400 euro vwo, +3.500 havo). De herinvoering van de basisbeurs (2023) erkent het falen maar laat de schuldberg in stand; de tegemoetkomingen zijn gebaren binnen budgetkaders, geen herstel van de gemiste gift.
Bronnen bij deze analyse
- CBS maatwerk: Studieschulden 2011-2026online
- CBS: Inflatie in september 3,4 procent bij snelle ramingonline
- CBS: Totale studieschuld 28 miljard, voor het eerst gedaaldonline
- DUO: Bedragen studiefinanciering 2026 (basisbeurs, aanvullende beurs, lening, collegegeldkrediet)online
- DUO: Rente voor studenten en terugbetalers (rentepercentages 2006-2026)online
- Kamerstuk 24724 nr. 252: Kamerbrief coalitieakkoordmaatregelen studiefinanciering (verhoging basisbeurs uitwonend, renteplafond)online
- Kamerstuk 36922 nr. 3 Memorie van toelichting: aanvullende tegemoetkoming pechstudentenonline
- Totale berg studieschulden voor het eerst gekrompen, gemiddelde studieschuld blijft toenemen (nu 18.000 euro per student)online
- Tweede Kamer in het kort: Wijziging Wet studiefinanciering (aanvullende tegemoetkoming pechgeneratie)online
- Pechgeneratie leent meer, maar huizenbezit gelijk (ESB 110(4851), 528)online
- Kamerstuk 36410-VIII nr. 36: Kamerbrief rentemaatregelen leenstelselstudenten (reactie amendement Omtzigt, bevriezen rente)online
- OCW-fiche: Studiefinanciering - Vaste rente voor alle (oud-)studenten (bijlage Kamerbrief 21-12-2023)online
- Kamerstuk 36229 nr. 3: Memorie van toelichting Wet herinvoering basisbeurs hoger onderwijsonline
- Algemene Leidraad voor maatschappelijke kosten-batenanalyse (2013); Werkgroep Discontovoet (2020 en 2025, Kamerstuk 29352 nr. 12); Handboek Milieuprijzen (2023)online
Datapunten bij deze analyse
- 850 % j-o-j CPI-inflatie september 2026: 3,4% (snelle raming); reele rente op studieschuld SF35 ca. -1,1 procentpuntbron
- 852 EUR per jaar Coalitieplan: basisbeurs uitwonend circa +50 euro per maand vanaf studiejaar 2028/2029; 109 mln euro per jaarbron
- 853 % per jaar Coalitieplan: rente op studieleningen maximeren op 2,5% (renteplafond, in uitwerking)bron
- 845 EUR per maand Aanvullende tegemoetkoming pechgeneratie: €44,50 per maand (prijspeil 2026); budget €1,4 mld; uitbetaling vanaf ~apr 2027bron
- 856 mln EUR Kasreeks aanvullende tegemoetkoming (mln euro): 2027 1.327; 2028 48; 2029 28; 2030 15; 2031 9; 2032 6bron
- 843 EUR per maand Basisbeurs 2026 per maand (DUO): hbo/wo 130,21 thuiswonend / 324,52 uitwonend; mbo 107,26 / 350,03bron
- 846 EUR (eenmalig, max 4 jr) Combinatie tegemoetkomingen pechgeneratie max. 4 jaar: €3.830,88 (€1.694,88 + €2.136)bron
- 837 EUR per persoon Gemiddelde studieschuld 2026: €18.300 (+€5.900 sinds 2015); studenten €15.600; oud-studenten €19.200bron
- 841 personen Mensen met studieschuld ≥€100.000 begin 2026: bijna 5.000bron
- 840 personen Mensen met studieschuld ≥€50.000 begin 2026: 144.500 (verdubbeld t.o.v. zes jaar eerder)bron
- 839 personen Oud-studenten met studieschuld begin 2026: 1.134.300 (+6.300 t.o.v. 2025)bron
- 849 % per jaar Rente studieschuld 2026: 2,33% (SF35) / 2,29% (SF15); gekoppeld aan rente op staatsleningenbron
- 838 personen Studenten met studieschuld begin 2026: 398.900 (−210.000 t.o.v. 2023)bron
- 844 EUR per maand Tegemoetkoming gemiste basisbeurs: €35,31 per maand (prijspeil 2026); budget €1,0 mldbron
- 842 personen Totaal mensen met studieschuld begin 2026: 1,5 miljoen (derde dalingsjaar)bron
- 836 mld EUR Totale studieschuld begin 2026: €28,0 mld (−€0,8 mld t.o.v. begin 2025; eerste daling)bron
- 848 % per jaar Discontovoet MKBA: 2,8% reëel jr 1–35; 1,8% vanaf jr 36 (source 33)bron
- 857 EUR per persoon Effect leenstelsel: +7.400 euro studieschuld per vwo-leerling zes jaar na vwo (havo +3.500); groter dan de gemiste basisbeursbron
- 854 EUR per jaar Kosten rente 0% voor alle (oud-)studenten: 704 mln euro per jaar structureel (prijspeil 2023); vaste rente 2,5%: 64 mlnbron
- 855 EUR cumulatief Kosten rente 0% voor leenstelselgeneratie: 9,5 mld euro incidenteel cumulatief; bevriezen op rentestand 2023: 7,5 mldbron
- 858 mld EUR Totale studieschuld 1-1-2015 12,7 mld euro naar 1-1-2023 28,1 mld (+15,4 mld tijdens leenstelsel); piek 28,8 mld in 2024-2025bron
- 851 EUR per jaar Budget herinvoering basisbeurs hoger onderwijs: 1 mld euro per jaar structureel (prijspeil 2023)bron
Het dossier
Maatregelen: eerst stoppen, dan de bron, dan herstel
We ordenen oplossingen in drie stappen. Eerst voorkomen dat de schade groter wordt, dan de oorzaak wegnemen, en pas daarna repareren wat er al misging.
Stoppen
Voorkom dat het probleem groter wordt.
- CONCEPT Stop: geen studeren-via-schuld - gift-basisbeurs wettelijk borgen, uitwonend terug naar pre-2015-niveau, geen renteopslagStopmaatregel (regel 10): de overheid financiert studeren niet meer via schuld. (1) Gift-basisbeurs wettelijk borgen en indexeren, geen terugkeer naar een leenstelsel. (2) Basisbeurs uitwonend terug naar pre-2015-niveau: coalitieplan ca. +50 euro p/m, 109 mln per jaar vanaf 2028/29 (source 951). (3) Rente niet boven de financieringskosten van de Staat; renteplafond 2,5% als vangnet. Rente 0% is geen stop maar een overdracht: zie reparatievariant 258.
Herstellen
Repareer de schade en pas je aan.
- CONCEPT Reparatie: afbouw bestaande studieschulden (compensatie pechgeneratie / schuldkwijtschelding)Reparatie: bestaande studieschulden van de leenstelselgeneratie afbouwen. Steun de aanvullende tegemoetkoming van 44,50 euro per studiemaand (wetsvoorstel 36922, budget 1,4 mld, uitbetaling vanaf april 2027, stemming Tweede Kamer 6-10-2026) bovenop de bestaande 35,31 euro (1,0 mld, sinds 2025 in de basis). Samen max. 3.830,88 euro bij 4 jaar, eerst verrekend met de schuld. Verdere afbouw, gericht op hoge schulden: PM (geen bron).
- CONCEPT Reparatie (variant): rente 0% op studieschuld van de leenstelselgeneratieReparatievariant: de rente op studieschulden van wie onder het leenstelsel (2015-2023) studeerde op 0% zetten. Kosten volgens OCW 9,5 mld euro incidenteel cumulatief (bevriezen op rentestand 2023: 7,5 mld; raming 2023 op CPB-langetermijnrente 2,75%). Overdracht van Rijk naar oud-studenten, telt niet in het welvaartssaldo. Kanttekening OCW: helpt vooral oud-studenten met voldoende inkomen en kan lenen-om-te-sparen uitlokken. Alternatief gerichte afbouw hoge schulden: PM.
Overige maatregelen
- Referentie: leenstelsel / studeren via schuld (nulalternatief)Nulalternatief: studiefinanciering via schuld (leenstelsel 2015–2023; restschuld pechgeneratie + huidige leenmogelijkheid). Schuldberg begin 2026 €28 mld; gemiddelde €18,3k; 1,5 mln mensen met studieschuld. Bedragen als referentie (IsReference op pe), niet in het saldo.
Nog geen maatregelen in dit dossier. Doe een voorstel
Uitgewerkte oplossingen
Wat kost het, wat levert het op?
MKBA
Voor dit dossier is nog geen maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) beschikbaar. Burgerplatform weegt maatregelen op brede welvaart: niet alleen geld, maar ook gezondheid, leefomgeving, bestaanszekerheid en de gevolgen voor volgende generaties, volgens de leidraad van CPB en PBL. Heb je cijfers of bronnen? Laat het ons weten.