Klimaatverandering

Dossier Klimaat

Global warming is al in 1890 door Arrhenius beschreven, maar ook in 1985 getuigden Amerikaanse wetenschappers over de impact van uitstoot van broeikasgassen. Door een isolerende deken in de atmosfeer wordt er meer warmte van de zon vastgehouden. Voor 90% wordt deze opgenomen in de oceanen. 

 

 

  • 176717 keer bekeken
  • Work in progress: dit dossier wordt nog aangevuld en geredigeerd
Analyse

Probleem, grondoorzaak en impact

Analyse dossier

Uitstoot buiten de boeken: wat de Nederlandse klimaatboekhouding niet meetelt

De officiele Nederlandse broeikasgasuitstoot was 144,4 Mt CO2-eq in 2024 (NID 2026, inclusief LULUCF). Door boekhoudregels blijft een deel van de uitstoot die met Nederlandse activiteiten samenhangt buiten dat totaal of buiten de klimaatdoelen. Deze analyse brengt per post in beeld hoeveel dat is (Mt CO2-eq per jaar, meest recente jaar, met bandbreedte) en maakt onderscheid tussen vier categorieen: (A) ontbreekt echt in de nationale inventaris; (B) staat in de inventaris als memo-post of telt niet mee voor de doelen; (C) staat in de inventaris en telt mee, maar de toerekening of de prikkel is het probleem; (D) dubbeltelling of lock-in, geen extra uitstoot. Kern (midden, 2023/2024): B ongeveer 65 Mt (internationale lucht- en scheepvaart 46,9 Mt; biogene CO2 uit biomassa 18,2 Mt), dat is ongeveer 45% bovenop het nationale totaal. A ongeveer 35 Mt (netto importemissies van consumptie 33-35 Mt; militaire brandstof buiten Nederland circa 0,15 Mt). C 0,1-1,1 Mt (mestbonus groen gas en lock-in van de veestapel). D 0,1-1,7 Mt (toerekening van restwarmte, aftapwarmte en afvalwarmte). De categorieen mogen niet bij elkaar worden opgeteld; er is overlap (zie FullAnalysisText).

Grondoorzaak

Boekhoudregels, geen ontbrekende metingen: (1) IPCC/UNFCCC: CO2 uit verbranding van biomassa is een memo-post en wordt geacht in LULUCF van het oogstland te worden geboekt; ETS en RED rekenen duurzame biomassa op nul. (2) Internationale lucht- en scheepvaart: memo-post op basis van in Nederland verkochte brandstof, buiten het nationale totaal en buiten het doel van de Klimaatwet; alleen deels onder emissiehandel (zeescheepvaart sinds 2024 gefaseerd, luchtvaart alleen vluchten binnen de EER). (3) Territoriaal principe: uitstoot elders voor Nederlandse consumptie telt niet; omgekeerd telt uitstoot voor export wel mee. (4) Militaire uitstoot: alleen brandstof die in Nederland voor militaire doelen wordt geleverd (1.A.5); missies in het buitenland en de keten (materieel, munitie) niet. (5) RED: mest als reststroom (nulallocatie) plus mestbonus voor vermeden opslagmethaan maakt groen gas uit mest boekhoudkundig negatief; dezelfde vermeden methaan kan ook als reductie in de landbouwsector verschijnen, en de prikkel per m3 beloont het op peil houden van de mestproductie. (6) Warmte: de concept-Regeling collectieve warmte telt restwarmte zonder warmtepomp als 100% hernieuwbaar en de aftapmethode rekent afval- en gascentralewarmte op 9-13 kg CO2/GJ; de bronemissie staat volledig bij industrie of elektriciteit (ETS), maar niet op het warmte-etiket. (7) Metriekkeuze: GWP100 bepaalt het gewicht van methaan (GWP20 zou het circa drie keer zwaarder wegen, GWP* bij stabiele veestapel lichter).

Financieel lek
€ M
minimale jaarlijkse derving
Sociale schade
6 /10
Complexiteit
7 /10
Escalatierisico
5 /10
Bronnen bij deze analyse
  • Aanbod versnelling productie groen gas: Het kan wel, Nederland van het slot door groen gas met RENURE (25-6-2026)onlineVersnellingscoalitie groen gas (LTO Nederland, NVDE, Rabobank e.a.) 2026
  • Afvalverwerking in Nederland, gegevens 2024 (Rijkswaterstaat / Vereniging Afvalbedrijven)onlineRijkswaterstaat 2026
  • Biomassa; verbruik en energieproductie uit biomassa per techniek (StatLine 82004NED), 2024onlineCBS 2026
  • Conceptregeling Regeling collectieve warmte (internetconsultatie 2026)onlineMinisterie van KGG 2026
  • Greenhouse gas emissions in the Netherlands 1990-2024. National Inventory Document 2026 (RIVM-rapport 2026-0022)documentonlineRIVM e.a. (Emissieregistratie; landbouw: WUR/NEMA) 2026
  • Hoe groot is onze broeikasgasuitstoot? Dossier broeikasgassen: uitstoot volgens rekenkaders IPCC, Milieurekeningen en voetafdruk (tabel 2023)onlineCBS 2026
  • Klimaatwet, art. 2 (netto-uitstoot broeikasgassen uiterlijk 2050 tot nul)documentonlineWetgever (wetten.overheid.nl) 2026
  • Mest wordt niet vuiler als je de koe anders verdeelt (reactie op Urgenda/Kalavasta, 25-9-2026)onlineStikstofInfo.net 2026
  • Notitie ketenemissies groengasonlineKalavasta (S. Kempkes, R. Terwel), in opdracht van Urgenda 2026
  • PBL, Klimaatverandering in de prijzen in 2025. Analyse van de beprijzing van broeikasgasemissies in Nederland (15-09-2026, publicatie 6192)documentonlineCorjan Brink en Hendrik Vrijburg (PBL) 2026
  • Rapportage grote netten 2025 - duurzaamheidsrapportage Eneco (Warmtewet-format)onlineEneco 2026
  • CBS Monitor Brede Welvaart - Elders, milieu en grondstoffen (voetafdrukken)onlineCBS 2025
  • CO2-heffing en EU-ETS voor verbranding van restafval (KplusV, maart 2025)onlineKplusV 2025
  • Klimaat- en Energieverkenning 2025documentonlinePlanbureau voor de Leefomgeving (PBL) 2025
  • Overzicht: duurzaamheid warmtenetten in 2024onlineRVO i.o.v. ministerie van KGG 2025
  • PBL, Klimaatverandering in de prijzen in 2024 (16-09-2025)documentonlinePBL (Corjan Brink) 2025
  • Production vs. consumption-based CO2 emissions en CO2 emissions embedded in trade, Nederland (Global Carbon Budget 2025, bewerking Our World in Data)onlineGlobal Carbon Project / Our World in Data 2025
  • Verbeterd zicht op warmtenetten (longread)onlineCBS 2025
  • WLO 2025: update efficiente CO2-prijzen per 2026onlineCPB/PBL (Peter Zwaneveld e.a.) 2025
  • CEOBS (2024) A framework for military greenhouse gas emissions reportingonlineConflict and Environment Observatory 2024
  • Houtige en niet-houtige biomassaverbruik voor energie, 2022-2023 (CBS maatwerk, december 2024; Van den Brink en Linders)onlineCBS 2024
  • Ketenemissies warmtenetten 2022 en 2030 (CE Delft 24.240293.126)onlineCE Delft, i.o.v. Rijkswaterstaat/Stimular 2024
  • Klimaatverandering in de prijzen in 2023 (PBL, 2024): CO2-beprijzing per sector, tabel 1 incl. bio-energieonlinePBL (Brink e.a.) 2024
  • Kamerstuk 36124, nr. 25 (2023): Defensie Duurzaamheid en klimaat, doelen en prestatie-indicatorenonlineMinisterie van Defensie 2023
  • Problem – The Military Emissions GaponlineConflict and Environment Observatory (CEOBS) 2023
  • Broeikasgassen in de Nederlandse economie, hoofdstuk 3: broeikasgasuitstoot vanuit het bestedingsperspectiefonlineCBS (De Nederlandse economie 2022) 2022
  • Berekening duurzaamheid van warmtebronnen (TNO 2021 R12317, WarmingUP)onlineTNO (Dinkelman, Menkveld) 2021
  • Jaarverslag en Slotwet Defensie 2020, par. 6.3 bedrijfsvoering: energieverbruik en CO2onlineMinisterie van Defensie 2021
  • Richtlijn 2003/87/EG (EU ETS), geconsolideerddocumentonlineEuropees Parlement en Raad 2003
Datapunten bij deze analyse
  • 1086 Mt CO2-eq per jaar (nationaal) Aanname: als de vergistingsprikkel 0-10% van de melkveestapel in stand houdt, is dat 0-0,8 Mt CO2-eq per jaar nationaal (keten tot 1,4 Mt)bron
  • 1087 Mt CO2 per jaar Bronemissie van warmte in warmtenetten die niet op het warmte-etiket staat maar wel in NIR/ETS bij de bron: 0,1-1,7 Mt CO2 (midden 0,9)bron
  • 1090 Mt CO2 per jaar Militaire brandstof buiten Nederland (missies, oefeningen, getankt in het buitenland) staat niet in de NIR: 0,07-0,23 Mt CO2 (midden 0,15)bron
  • 1097 Mt CO2-eq per jaar (categorie B) Subtotalen per categorie (Mt CO2-eq/jr, laag-midden-hoog): A 33,2-35,2-35,2; B 37,1-65,1-65,9; C 0,07-0,55-1,14; D 0,1-0,9-1,7; niet optellen over categorieen
  • 964 kg CO2/GJ warmte AVI-warmte CO2 per GJ bij de bron per methode: Bcw/aftap 9,2; exergie 23,6-33,4; gemeten zonder turbine (AVR 2025) 38,8; naar rato energie 71,8-72,5 kg/GJbron
  • 965 kg CO2/GJ warmte Gas-STEG-aftapwarmte CO2 per GJ: Bcw (Eneco LW06 2025) 13,4; exergie 16-24; naar rato 66,6; warmte als centrale niet voor stroom draait 62,9 kg/GJbron
  • 978 EUR/weq/jr Parijs-pad: bronrisico fossiele restwarmte (bron weg in jaar 15-25) = 36-218 EUR/weq/jr equivalente annuiteit, centraal 140 (vervanging door aquathermie/TEO-WP in jaar 20)bron
  • 723 Mt CO2-eq per jaar 10% krimp melkvee: 0,8 Mt (KEV2025 melkkoeien ca. 8 Mt) tot 1,4 Mt (zuivelketen ca. 14 Mt) CO2-eq/jrbron
  • 719 Mt CO2-eq per jaar Kalavasta: alle melkveemest vergisten bespaart 1,2-1,5 Mt aardgas plus ca. 1 Mt vermeden mestopslag (ruim 2 Mt)bron
  • 612 Mt CO2-eq/jr (reductiedoel 2030) Doel veenweide: -1 Mt CO2-eq emissie uit gedraineerd veen in 2030 (regionale veenweideaanpak, CMW 2026)bron
  • 611 Mt CO2-eq/jr (LULUCF-doel 2030, netto) EU-LULUCF-doel NL 2030: netto 4,9 Mt CO2-eq (-0,435 Mt t.o.v. 2016-2018; CMW 2026); routekaart noemt 4,5 Mtbron
  • 1085 Mt CO2-eq per jaar (mestbonus) Coalitieaanbod 600 mln m3 groen gas uit mest (2036): mestbonus 0,97 Mt van 2,0-2,25 Mt RED-reductie; coalitie claimt zelf 3,78 Mtbron
  • 724 Mt CO2-eq per jaar Coalitieclaim 3,78 Mt bij 600 mln m3 extra groen gas uit mest (50% van de mest in 2036)bron
  • 958 % Concept-Regeling cw art. 2.28 lid 3: restwarmte zonder warmtepomp telt volledig als hernieuwbare warmte; art. 2.17 lid 6: 10% piek/back-up uitstootvrijbron
  • 1113 Mt CO2 per jaar (biogeen) Bio-energie 2025: 19,3 Mt biogene CO2, waarvan 10,2 Mt niet beprijsd; PBL rekent geen klimaatschade (IPCC), wel ca. 60 EUR/t luchtschadebron
  • 1107 EUR per ton CO2-eq (gewogen gemiddelde) Gemiddelde effectieve CO2-prijs per sector 2025 (eigen weging tabel A): landbouw ca. 23, industrie ca. 89, elektriciteit ca. 142, mobiliteit ca. 246, gebouwde omgeving ca. 295 EUR/tbron
  • 1104 EUR per ton CO2-eq (prijspeil 2025) Milieuprijs klimaatschade 2025: 187,4 EUR per ton CO2-eq (PBL 2026, CE Delft Handboek Milieuprijzen; centrale waarde buiten MKBA-context)bron
  • 1034 EUR mld per jaar NL beprijzingstekort bunkers 2025: scheepvaart EUR 5,4 mld, luchtvaart EUR 1,2 mld
  • 1111 EUR per ton CO2-eq (luchtschade) Schade luchtverontreiniging per ton CO2-eq: gemiddeld ca. 100 EUR naast 187 klimaatschade; landbouw ca. 290, mobiliteit ca. 175, biomassa ca. 60, industrie ca. 50, elektriciteit en gebouwd ca. 15bron
  • 1115 Mt CO2-eq per jaar Scheepvaartbunkers 2025: 35,3 Mt CO2-eq; 16,2 Mt via ETS1 (74 EUR/t), 18,8 Mt niet beprijsd; tekort 5,4 mld EUR, grootste daling t.o.v. 2024bron
  • 1110 Mt CO2-eq per jaar Uitstoot met beprijzingstekort 2025: ca. 159 van 213 Mt CO2-eq geprijsd onder 187 EUR/t; niet beprijsd o.a. niet-energetisch 25,7, scheepvaart 18,8, industrie 6,3, luchtvaart 4,2 Mtbron
  • 1083 Mt CO2 per jaar (biogeen deel AVI) Afvalverbranding 2024: 6,6 Mt CO2, waarvan 4,2 Mt biogeen (memo-post) en 2,4 Mt fossiel (telt mee)bron
  • 963 PJ warmte geleverd AVI's NL 2024: 6.422 kt verbrand, 3.580 GWh elektriciteit, 15,9 PJ warmte geleverd (2022: 7.392 kt, 4.148 GWh, 17,9 PJ)bron
  • 1066 Mt CO2 per jaar Biogene CO2 uit bio-energie 2024: 18,2 Mt (memo-post, niet in het nationale totaal); inzet bio-energie 187 PJbron
  • 548 Mt CO2-eq (pens+mest - landbouw totaal) Broeikasgasemissie landbouw 2024: 17,7 Mt CO2-eq (12,3% van NL); pens + mest 13,6 Mtbron
  • 1096 Mt CO2-eq per jaar (methaan) Gevoeligheid metriek: methaan 2024 18,3 Mt CO2-eq met GWP100 (28); met GWP20 (84) ca. 54,8 Mtbron
  • 1091 Mt CO2-eq per jaar Internationale luchtvaart (bunkers, memo-post) 2024: 10,5 Mt CO2-eq op verkoopbasis; Nederlandse luchtvaartmaatschappijen ca. 10 Mt (2023)bron
  • 1092 Mt CO2-eq per jaar Internationale zeescheepvaart (bunkers, memo-post) 2024: 36,4 Mt CO2-eq op verkoopbasis; Nederlandse rederijen ca. 10 Mt (2023)bron
  • 1095 Mt CO2 per jaar (potentieel) Koolstof in niet-energetisch gebruik van fossiele grondstoffen 2024: 29,6 Mt CO2 als die volledig zou vrijkomen (uitgestelde uitstoot)bron
  • 1094 Mt CO2-eq per jaar (netto) LULUCF 2024: netto 3,7 Mt CO2-eq (veenbodems 4,4 Mt CO2, sloten op veen 0,3 Mt; bos -2,4 Mt); telt mee in het Klimaatwet-doel 2030bron
  • 1084 Mt CO2-eq per jaar (credit) Mestbonus in de RED-boekhouding voor biogas uit mest 2024: 0,07-0,34 Mt CO2-eq boekhoudkundige credit (midden 0,15)bron
  • 1089 Mt CO2-eq per jaar Militaire uitstoot in de NIR 2024 (1.A.5): 0,20 Mt CO2-eq; brandstof geleverd in Nederland, incl. aan buitenlandse krijgsmachtenbron
  • 1098 Mt CO2-eq per jaar (nationaal totaal incl. LULUCF) Officieel nationaal totaal broeikasgassen 2024: 144,4 Mt CO2-eq incl. LULUCF en indirecte CO2 (NID 2026); 36,3% onder 1990 (226,6 Mt)bron
  • 1088 PJ warmte per jaar (industriele restwarmte) Warmtenetten: ca. 20 PJ geleverd (ca. 27 PJ productie); industriele restwarmte 1,3-2,1 PJ, gascentrale-aftapwarmte ca. 10 PJ, afvalwarmte ca. 4,5 PJbron
  • 819 Mt CO2 per jaar Houtige biomassa 2023: schoorsteenemissie geschat 7,8-8,9 Mt CO2 tegen 5,04 Mt 'vermeden' CO2 volgens CBS (factor 1,55-1,76)bron
  • 818 Mt CO2 CO2 uit bio-energie in Nederland (memo-item, niet in nationaal totaal): 17,4 Mt in 2023 (21,2 in 2022; 21,8 in 2021)bron
  • 826 Mt CO2e per jaar Aan UNFCCC gerapporteerde militaire emissie NL ca. 0,2 Mt CO2e (data 2021); niet uitgesplitst; gap 'very significant'bron
  • 1099 Mt CO2-eq per jaar (consumptievoetafdruk) CBS broeikasgasvoetafdruk consumptie 2023: ca. 218 Mt CO2-eq, 19% boven de productie-uitstoot volgens de Milieurekeningen (184 Mt)bron
  • 1093 Mt CO2-eq per jaar (netto) Netto importemissies (consumptievoetafdruk min productie-uitstoot) 2023: +35 Mt CO2-eq (CBS); +33,1 Mt fossiele CO2 (Global Carbon Budget)bron
  • 1103 Mt CO2 per jaar (fossiel, netto import) Netto in handel geimporteerde fossiele CO2 Nederland 2023: 33,13 Mt (consumptie 150,15 min territoriaal 117,02 Mt; Global Carbon Budget 2025)bron
  • 194 ton CO2-eq per inwoner CBS broeikasgasvoetafdruk NL per inwonerbron
  • 825 Mt CO2 per jaar Directe CO2-uitstoot Defensie (NL): 0,522 Mt in 2021; 0,425 Mt in 2020 (waarvan brandstof wereldwijd 0,337 Mt)bron
  • 920 % van warmteproductie Bronnenmix Nederlandse warmtenetten 2022: 55% aardgas (STEG/WKK-aftap 38%, gasketel 12%, fossiele WKK 5%), AVI 17%, biomassa 15%, restwarmte 5%bron
  • 609 Mt CO2-eq/jr (LULUCF netto) LULUCF-netto-emissie NL ca. 5,1 Mt CO2-eq in 2022 (1990: 5,1 Mt); sector is netto bron (CMW 2026)bron
  • 1102 Mt CO2 per jaar (fossiel, netto import) Netto in handel geimporteerde fossiele CO2 Nederland 2022: 29,88 Mt (consumptie 157,38 min territoriaal 127,50 Mt; Global Carbon Budget 2025)bron
  • 1101 Mt CO2 per jaar (fossiel, netto import) Netto in handel geimporteerde fossiele CO2 Nederland 2021: 19,40 Mt (consumptie 159,29 min territoriaal 139,89 Mt; Global Carbon Budget 2025)bron
  • 1100 Mt CO2 per jaar (fossiel, netto import) Netto in handel geimporteerde fossiele CO2 Nederland 2020: 9,88 Mt (consumptie 146,85 min territoriaal 136,97 Mt; Global Carbon Budget 2025)bron
Analyse dossier

Klimaatschuld van fossiele bedrijven: overwinsten afromen voor herstel, CO2 terughalen en een mondiaal Fonds Brede Welvaart (mondiaal actieplan)

Fossiele bedrijven boeken in energiecrises overwinsten (Shell: adjusted earnings USD 39,9 mld in 2022, H1 2026 USD 16,8 mld; raffinagemarge Q3 2026 USD 42/vat tegen 24 in Q2), terwijl de klimaatschade van hun producten grotendeels niet in de prijs zit. 122 Carbon Majors zijn verantwoordelijk voor ruim 72% van de historische fossiele en cement-CO2; Shell alleen al voor 41,5 Gt CO2e (1892-2024). Grasso en Heede (2023) rekenen de top-21 producenten een klimaatschuld toe van gemiddeld USD 209 mld per jaar over 2025-2050. In Nederland bedraagt het beprijzingstekort van fossiele uitstoot EUR 18,3 mld per jaar (Miljoenennota 2027, bij EUR 187,4/t; bio-energie niet meegeteld), mondiaal schat het IMF fossiele subsidies op USD 7 bln (2022). Het energieonevenwicht van de aarde is opgelopen tot 1,36 W/m2 (2020-2023, Hansen e.a. 2025) en de opwarming versnelt (Hansen, Sato, Simons e.a. 2023). Dat betekent: snel stoppen met nieuwe uitstoot, en daarnaast CO2 terughalen, wat per ton duurder is dan voorkomen. Tegelijk staat mondiale klimaatfinanciering (USD 1,9 bln, 2023) ver onder de behoefte (NCQG USD 300 mld tot 1,3 bln per jaar in 2035), terwijl de mondiale militaire uitgaven USD 2,9 bln bedragen (SIPRI 2025). Deze analyse volgt RuleId 10: eerst stoppen (fossiele vrijstellingen, gratis rechten, nul-telling biomassa, vrijstelling militaire uitstoot), dan de bron (overwinsten structureel afromen, vervuiler betaalt voor historische uitstoot, afdracht aan een mondiaal Fonds Brede Welvaart), dan herstel (negatieve emissies, eerst natuur en houtbouw, dan technische verwijdering).

Grondoorzaak

Klimaatschade is een externe kost die niet in de prijs van fossiele brandstoffen zit (beprijzingstekort), versterkt door expliciete en impliciete subsidies (vrijstellingen voor kerosine, bunkers en grootverbruikers, gratis ETS-rechten, nul-telling van biomassa) en door de vrijstelling van militaire uitstoot in de VN-rapportage. Winsten uit schaarste en crises (rente boven normaal rendement) blijven bij aandeelhouders, terwijl schade en herstelkosten bij samenleving, toekomstige generaties en het mondiale Zuiden liggen.

Financieel lek
€ M
minimale jaarlijkse derving
Sociale schade
0%">
/10
Complexiteit
0%">
/10
Escalatierisico
0%">
/10
Bronnen bij deze analyse
  • Bijlagen bij de Miljoenennota 2027 (Kamerstuk 37 020, nr. 2): EMU-tabellen, fiscale regelingen, Aanvullende Post, KGG-mutaties, bijlage 13 Fossiele voordelendocumentonlineMinisterie van Financien 2026
  • Carbon Majors Database, entiteitspagina Shell (Shell-152, release 21-01-2026)documentonlineInfluenceMap / Carbon Majors 2026
  • Defensie nieuws 15 sept 2026 Prinsjesdag: defensiebegroting EUR 28,9 mld in 2027onlineMinisterie van Defensie 2026
  • FRLD, verslag interim-trustee over status trustfonds (FRLD/B.9/4, 18-06-2026)documentonlineFund for responding to Loss and Damage (interim-trustee Wereldbank) 2026
  • PBL, Klimaatverandering in de prijzen in 2025. Analyse van de beprijzing van broeikasgasemissies in Nederland (15-09-2026, publicatie 6192)documentonlineCorjan Brink en Hendrik Vrijburg (PBL) 2026
  • RWS Kengetallen leefomgeving (CO2-waardering in MKBA) en WLO 2025 Cahier Klimaat en EnergiedocumentonlineRijkswaterstaat (RWSeconomie); PBL/CPB 2026
  • Shell plc Annual Report and Accounts 2025 (SEC) en Q4 2025-resultaten (exhibit 99.2)documentonlineShell plc 2026
  • Shell plc, kwartaal- en jaarresultaten 2022-2026 (SEC 6-K exhibits 99.2: Q4 2022, Q4 2024, Q4 2025, Q2 2026)onlineShell plc 2026
  • Shell plc, Quarterly Update Note Q3 2026 (Form 6-K, SEC, 07-10-2026)onlineShell plc 2026
  • Shell verdubbelt winsten raffinaderijen tijdens energiecrisis (Joop/BNNVARA, okt. 2026; citeert The Guardian en persverklaring PRO/Ufuk Kahya)onlineJoop (BNNVARA) 2026
  • Trends in World Military Expenditure, 2025 (SIPRI Fact Sheet) + persbericht 27-04-2026documentonlineStockholm International Peace Research Institute (SIPRI) 2026
  • TWN Info Service (30-04-2026), Loss and Damage Fund Board operationalizes country support system (verslag FRLD B.8)onlineThird World Network (Jinghann Hong) 2026
  • Umweltbundesamt (2026), Handbook on Environmental Value Factors - Methodological Convention 4.0 (feb. 2026; vervangt MC 3.2 van okt. 2024)onlineEser, Matthey, Buenger (UBA) 2026
  • Aanhangsel Handelingen TK 2025-2026, nr. 168: antwoorden op Kamervragen Hirsch en Kroger over NL-inzet NCQG en klimaatfinanciering (30-09-2025)onlineStaatssecretaris BZ en Minister KGG 2025
  • Callahan, C.W. en Mankin, J.S. (2025), Carbon majors and the scientific case for climate liability, NaturedocumentonlineCallahan en Mankin 2025
  • Climate Policy Initiative (2025), Global Landscape of Climate Finance 2025 - Summary handoutonlineClimate Policy Initiative 2025
  • Hansen, J.E., Kharecha, P., Sato, M. e.a. (2025), Global Warming Has Accelerated: Are the United Nations and the Public Well-Informed?, Environment: Science and Policy for Sustainable Development 67(1) 6-44onlineHansen, J.E.; Kharecha, P.; Sato, M.; Tselioudis, G.; Kelly, J.; Bauer, S.E.; Ruedy, R.; von Schuckmann, K. e.a. (18 auteurs; zonder Simons) 2025
  • HMRC (2025), Government revenues from UK oil and gas production, September 2025onlineHM Revenue and Customs 2025
  • IGH, advies 23 juli 2025, Obligations of States in respect of Climate ChangedocumentonlineInternationaal Gerechtshof 2025
  • Kamerstuk 28676 nr. 504 (2025): NAVO-capaciteitsdoelen structureel EUR 16-19 mld/jr extraonlineTweede Kamer / Kabinet 2025
  • The Hague Summit Declaration (NAVO-top Den Haag, 25 juni 2025)onlineNAVO - Heads of State and Government, North Atlantic Council 2025
  • Wereldbank, oprichting Financial Intermediary Fund voor de Tropical Forest Forever Facility (TFFF)documentonlineWereldbank 2025
  • WLO 2025: update efficiente CO2-prijzen per 2026onlineCPB/PBL (Peter Zwaneveld e.a.) 2025
  • Achtergrondrapport CO2-verwijdering: definitie, methoden, noodzaak en potentiëlen (bij WKR-advies 002 'De lucht klaren?')documentonlineWetenschappelijke Klimaatraad (R. Baardman, T. van der Werff, D. van Herpen; K. de Kleijne) 2024
  • Carbon Majors-methodiek: Heede (2014) Climatic Change 122, Carbon Majors 2023 Data Update, Methodology-pagina en DownloadsdocumentonlineHeede, R.; InfluenceMap / Carbon Majors 2024
  • CEOBS (2024) A framework for military greenhouse gas emissions reportingonlineConflict and Environment Observatory 2024
  • Independent High-Level Expert Group on Climate Finance (2024), Raising ambition and accelerating delivery of climate finance (Third report)onlineSongwe, V.; Stern, N.; Bhattacharya, A. 2024
  • InfluenceMap (2024), Carbon Majors: 57 fossil fuel and cement producers linked to 80% of global fossil CO2 emissions since the Paris Agreement (persbericht en launch report, april 2024)onlineInfluenceMap / Carbon Majors 2024
  • Smith, Geden, Gidden e.a. (2024), The State of Carbon Dioxide Removal, 2nd EditiononlineS.M. Smith, O. Geden, M.J. Gidden, W.F. Lamb, G.F. Nemet, J.C. Minx e.a. 2024
  • UNFCCC, Decision 1/CMA.6 New collective quantified goal on climate finance (NCQG), Bakoe COP29, nov. 2024onlineUNFCCC CMA 2024
  • Aanhangsel Handelingen TK 2023-2024, nr. 358: antwoorden op Kamervragen over fossiele subsidies (2023Z14765)onlineMinister voor Klimaat en Energie, mede namens staatssecretaris van Financien 2023
  • Black, Liu en Parry (2023), IMF Fossil Fuel Subsidies Data: 2023 Update, IMF Working Paper 2023/169onlineSimon Black, Antung A. Liu, Ian W.H. Parry (IMF) 2023
  • CE Delft Handboek Milieuprijzen 2023 v1.1onlineDe Bruyn et al. (CE Delft; i.o.v. IenW) 2023
  • Grasso, M. en Heede, R. (2023), Time to pay the piper: Fossil fuel companies' reparations for climate damages, One Earth 6(5): 459-463onlineMarco Grasso; Richard Heede 2023
  • Hansen, J.E., Sato, M., Simons, L. e.a. (2023), Global warming in the pipeline, Oxford Open Climate Change 3(1) kgad008onlineHansen, J.E.; Sato, M.; Simons, L.; Nazarenko, L.S.; Sangha, I.; Kharecha, P.; Zachos, J.C.; von Schuckmann, K.; Loeb, N.G. e.a. (18 auteurs) 2023
  • IEA (2023), World Energy Investment 2023 - Overview and key findingsonlineInternational Energy Agency 2023
  • Problem – The Military Emissions GaponlineConflict and Environment Observatory (CEOBS) 2023
  • US EPA (2023), Report on the Social Cost of Greenhouse Gases: Estimates Incorporating Recent Scientific Advances (nov. 2023)onlineUS Environmental Protection Agency, NCEE 2023
  • IEA, Direct Air Capture 2022 (executive summary)documentonlineInternational Energy Agency 2022
  • IPCC (2022), Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change, WGIII AR6 Summary for PolicymakersonlineIPCC Working Group III 2022
  • IPCC AR6 WGIII (2022) Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change - Hoofdstuk 12 (Cross sectoral perspectives) en Summary for PolicymakersdocumentonlineIPCC Working Group III (hfst. 12: Babiker e.a.) 2022
  • Kamerstuk 36 235, nr. 3: Memorie van toelichting Wet tijdelijke solidariteitsbijdrage (uitvoering Verordening (EU) 2022/1854)onlineStaatssecretaris van Financien 2022
  • Parkinson, S. en Cottrell, L. (2022), Estimating the Military's Global Greenhouse Gas Emissions (SGR en CEOBS)onlineParkinson, S.; Cottrell, L. 2022
  • CERCLA (42 U.S.C. 9601 e.v.) en VS-rechtspraak over terugwerkende kracht (Monsanto 1988, Olin 1997, Eastern Enterprises v. Apfel 1998)documentonlineUS Congress; US Courts of Appeals; US Supreme Court 1998
Datapunten bij deze analyse
  • 1029 USD per vat Shell indicatieve raffinagemarge Q3 2026 USD 42/vat tegen USD 24/vat in Q2 2026
  • 1049 EUR mld per jaar NL defensie: begroting EUR 28,9 mld (2027); NAVO-capaciteitsdoelen structureel EUR 16-19 mld/jr extra bovenop 2%
  • 1028 USD mld per halfjaar Shell adjusted earnings H1 2026 USD 16,8 mld tegen 9,8 mld H1 2025; Q2 2026 9,8 mld (Q2 2025: 4,3)
  • 1051 USD mln Loss and Damage Fund (FRLD): toezeggingen USD 822 mln, contant ontvangen USD 422 mln (april 2026)
  • 1038 EUR per ton CO2 Schadeprijs CO2: WLO 2025 EUR 94-274/t, MN2027 EUR 187,4/t, EPA USD 190/t, UBA 4.0 EUR 345/t (1%) tot 990/t (0%)
  • 1031 Mt CO2e cumulatief Shell historische uitstoot 41.517 Mt CO2e (1892-2024), ca. 2% van mondiaal
  • 1109 EUR mld per jaar (prijspeil 2025) Beprijzingstekort per sector 2025 (EUR mld): scheepvaartbunkers 5,4, niet-energetisch 4,9, industrie 4,9, landbouw ca. 4,1, elektriciteit 2,1, luchtvaartbunkers ca. 1,2bron
  • 1108 EUR mld per jaar (prijspeil 2025) Klimaatbeprijzingstekort 2025: 23,3 mld EUR (59% van de klimaatschade); -0,4 mld t.o.v. 2024, en sinds 2021 slechts -0,2 mldbron
  • 1114 EUR per ton CO2 Luchtvaartbunkers 2025: 10,0 Mt CO2-eq; vliegbelasting 68 EUR/t (buiten EU) tot 199 EUR/t (EU); 4,2 Mt niet beprijsd; tekort ca. 1,2 mld EURbron
  • 1104 EUR per ton CO2-eq (prijspeil 2025) Milieuprijs klimaatschade 2025: 187,4 EUR per ton CO2-eq (PBL 2026, CE Delft Handboek Milieuprijzen; centrale waarde buiten MKBA-context)bron
  • 1044 USD mld per jaar Mondiale militaire uitgaven 2025 USD 2.887 mld (2,5% bbp); 2024: USD 2.718 mld
  • 1034 EUR mld per jaar NL beprijzingstekort bunkers 2025: scheepvaart EUR 5,4 mld, luchtvaart EUR 1,2 mld
  • 1033 EUR mld per jaar NL beprijzingstekort klimaat 2025: EUR 18,3 mld fossiel, 23,3 mld alle BKG, bij referentieprijs EUR 187,4/t (bio-energie niet berekend)
  • 1115 Mt CO2-eq per jaar Scheepvaartbunkers 2025: 35,3 Mt CO2-eq; 16,2 Mt via ETS1 (74 EUR/t), 18,8 Mt niet beprijsd; tekort 5,4 mld EUR, grootste daling t.o.v. 2024bron
  • 1048 EUR mld per jaar NL-klimaatfinanciering 2024 ruim EUR 2,4 mld (1 mld publiek, 1,4 mld privaat), verwacht 2026 ruim EUR 2,9 mld
  • 1037 GBP mld per jaar UK Energy Profits Levy (38% sinds 1-11-2024): GBP 3,6 mld (2023-24) en 2,9 mld (2024-25)
  • 1045 USD mld per jaar NCQG: ten minste USD 300 mld/jr in 2035 (ontwikkelde landen voorop), oproep tot USD 1,3 bln/jr uit alle bronnen
  • 1047 USD bln per jaar IHLEG: EMDE excl. China hebben per 2030 ca. USD 2,4 bln/jr nodig voor klimaat en natuur, ca. USD 1 bln extern
  • 1042 Gt CO2 per jaar CDR nu ca. 2 Gt CO2/jr (vrijwel alleen bos), nieuwe methoden 1,3 Mt/jr; Parijs-scenario's 7-9 Gt/jr in 2050
  • 1030 % van historische CO2 122 Carbon Majors-entiteiten: ruim 72% van historische fossiele en cement-CO2 (1854-2022); 57 entiteiten 80% van 2016-2022
  • 1039 W/m2 Energieonevenwicht aarde 0,6 / 1,11 / 1,36 W/m2 in 2001-2014 / 2015-2019 / 2020-2023 (Hansen e.a. 2025)
  • 1046 USD mld per jaar Mondiale klimaatfinanciering 2023 USD 1,9 bln; naar ontwikkelingseconomieen USD 196 mld; ondergrens behoefte 3x huidige stromen
  • 1041 USD bln per jaar Hansen e.a. 2023: alleen het emissiegat van 2022 terughalen vergt 7,6 GtC tegen USD 3,4-7,0 bln per jaar
  • 1040 graden C per decennium Hansen, Sato, Simons e.a. 2023: opwarming na 2010 ten minste 0,27 C per decennium (was 0,18); evenwichtsopwarming bij huidige BKG 10 C
  • 1032 USD mld per jaar Grasso en Heede 2023: klimaatschuld top-21 fossiele bedrijven USD 5.444 mld over 2025-2050, gemiddeld USD 209 mld per jaar
  • 1035 USD bln per jaar IMF: mondiale fossiele subsidies 2022 USD 7 bln (7,1% bbp), waarvan 18% expliciet
  • 1036 EUR mld (eenmalig) NL tijdelijke solidariteitsbijdrage 2022: 33% over winst boven 120% van gemiddelde 2018-2021, raming EUR 3,2 mld
  • 1027 USD mld per jaar Shell adjusted earnings 2022 USD 39,9 mld (2021: 19,3; 2023: 28,3; 2024: 23,7; 2025: 18,5 mld)bron
  • 1050 % mondiale uitstoot Militaire uitstoot ca. 5,5% van mondiale BKG (SGR/CEOBS 2022); rapportage aan UNFCCC vrijwillig, NL meldt ca. 0,2 Mt
  • 1043 USD per ton CO2 IPCC AR6: CDR-kosten van USD -45 tot 100/t (bodemkoolstof) tot USD 100-300/t (DACCS); opslagduur decennia tot >10.000 jaar

Alle analyses: wat kost ons systeem ons echt?

Standpunt Burgerplatform
Achtergrond

Het dossier

"De tijd om het op te lossen is nu. Het gaat om de reflectiviteit van de aarde, invallen van energie en weer uitstralen moeten met elkaar in evenwicht zijn."

Voorkomen is beter dan genezen

Maatregelen: eerst stoppen, dan de bron, dan herstel

We ordenen oplossingen in drie stappen. Eerst voorkomen dat de schade groter wordt, dan de oorzaak wegnemen, en pas daarna repareren wat er al misging.

  1. Stoppen

    Voorkom dat het probleem groter wordt.

  2. Bij de bron

    Neem de oorzaak weg.

  3. Herstellen

    Repareer de schade en pas je aan.

Nog geen maatregelen in dit dossier. Doe een voorstel

Uitgewerkte oplossingen

MKBA en brede welvaart

Wat kost het, wat levert het op?

MKBA

Voor dit dossier is nog geen maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) beschikbaar. Burgerplatform weegt maatregelen op brede welvaart: niet alleen geld, maar ook gezondheid, leefomgeving, bestaanszekerheid en de gevolgen voor volgende generaties, volgens de leidraad van CPB en PBL. Heb je cijfers of bronnen? Laat het ons weten.

Verdere uitleg

Onderbouwing

Bronnen en documenten

Documenten

Actief op dit onderwerp

In het nieuws

Artikelen

Lijst artikelen op datum

Overige artikelen

Meedoen

Denk mee over Klimaatverandering

Beter beleid begint bij goed geïnformeerde burgers. Meld je aan en help dit dossier verder.

  • Ontvang updates over dit dossier
  • Stem mee over voorstellen en maatregelen
  • Draag bronnen, cijfers of oplossingen aan

Deel dit dossier

Vul je gegevens in om mee te doen

Wilt u uw e-mail hier invoeren?
Wilt u uw postcode hier invoeren?

Door aan te melden ga je akkoord met onze privacyverklaring. We delen je gegevens nooit met derden.