Handhaving milieuwetten
-
38197 keer bekeken - Work in progress: dit dossier wordt nog aangevuld en geredigeerd
Probleem, grondoorzaak en impact
Handhaving milieuwetten: decennialang wegkijken - de overheid laat bestaand milieurecht onbenut
Het milieurecht biedt al een stevig fundament (zorgplicht, vergunningen, WED/Sr). Probleem: structureel niet toepassen. OVV 2023: overheid overwegend reactief/passief. AR 2026: toezicht lozingen ontoereikend; bij helft geen monsters. Tata: van 2019 tot LOD eind 2024 (OD NZKG max KGF1+2 EUR 26,815 mln, niet 30 mln); BBT 2012 deels pas 2022 (BBT 49). Burgers/gemeenten dwingen af (Chemours; ~800 IJmond-aangiften → OM-vervolging Tata juli 2026). 29 omgevingsdiensten; 8/15 voldoen aan robuustheid (OD NL 2024).
Drie elkaar versterkende oorzaken. (1) Vergunning als schild: veel schadelijke uitstoot is vergund, en vergunningen worden niet tijdig geactualiseerd naar de beste beschikbare technieken, waardoor verouderde normen vervuiling legaliseren. (2) Gedoogcultuur: het bevoegd gezag handhaaft niet of pas na jaren, terwijl volgens vaste jurisprudentie van de Raad van State een beginselplicht tot handhaving geldt en capaciteitsgebrek uitdrukkelijk geen geldige reden is om van handhaving af te zien. (3) Afhankelijkheid van de vervuiler: toezicht leunt op zelfrapportage en metingen door het bedrijf zelf (bevestigd door de rechtbank Den Haag, juli 2026), en de VTH-taken liggen bij 29 versnipperde omgevingsdiensten die financieel en bestuurlijk afhankelijk zijn van provincies en gemeenten met ook economische belangen bij de vervuiler. Het gevolg is dat de lasten (gezondheid, sanering, drinkwaterzuivering) bij burgers en overheden terechtkomen, en de baten bij de vervuiler: dat is een democratisch en rechtsstatelijk tekort, niet alleen een capaciteitsprobleem.
Bronnen bij deze analyse
- De Staat schendt op dit moment niet zijn verplichtingen tegenover omwonenden Tata Steel (ECLI:NL:RBDHA:2026:20559)online
- Hoe het komt dat de overheid de gezondheid van omwonenden Tata Steel onvoldoende beschermt - uitgebreide toelichting tijdlijnonline
- OM vervolgt Tata Steel strafrechtelijk voor opzettelijk vervuilenonline
- Rekenkamer kritisch op toezicht vervuilende lozingen: 'ontoereikend en zorgwekkend'documentonline
- Actualisering monetaire milieuschade (2022)online
- Frisse Wind.nu dagvaardt Tata Steel in massaschadeprocedure (WAMCA)online
- ILT-IOD Jaarverslag 2024online
- Verschillen in milieugerelateerde ziektelast tussen VTV-2018 en VTV-2024 uitgelicht (Gids Gezonde Leefomgeving)documentonline
- Analyse toekomstplannen Tata Steel (CE Delft 24.230430.080)online
- Dwangsommen KGF1/KGF2 Tata Steel (OD NZKG 19-12-2024)online
- Rode draden rapportage visitaties omgevingsdienstendocumentonline
- De bijdrage van Tata Steel Nederland aan de gezondheidsrisico's van omwonenden en de kwaliteit van hun leefomgeving (RIVM 2023-0171)online
- Industrie en omwonenden - Betere bescherming tegen industriele uitstoot is mogelijk en noodzakelijkonline
- Voortgangsrapportage Uitvoeringsprogramma VTH Tata Steel 2021-2022 (BBT-implementatie)online
- Om de leefomgeving - Advies over de bestuurlijke en financiele randvoorwaarden voor een adequate uitvoering van de VTH-takendocumentonline
- Tussentijdse resultaten Gezondheidsonderzoek in de IJmond (RIVM 2021-0061)online
- Handhaving door het bevoegd gezag: wanneer wel en wanneer niet? (beginselplicht tot handhaving)online
- Vernietiging/wijziging revisievergunning Corus: doekfilter sinterfabriek (ECLI:NL:RVS:2008:BD2643 en 2009:BK7966)online
Datapunten bij deze analyse
- 797 t CO2 per t vervangen staal (fossiel) CO2-winst per ton door hout vervangen staal: fossiel 0,27-0,50 t (EAF) of ca. 1,9 t (hoogovenstaal); plus 1,2-2,3 t tijdelijke biogene opslag
- 794 kwalitatief GAT: anekdote 'Tata maakt staal voor doodkisten' niet onderbouwd
- 798 kt/jr NL Realistisch substitutiepotentieel hout voor staal 2035-2040: NL 80-350 kt/jr, EU 1-5 Mt/jr; effect op Tata 26-193 kt (0,4-3,1% van leveringen)
- 707 sterfgevallen per jaar (NL) TNO: jaarlijks ongeveer 3.000 voortijdige sterfgevallen in NL door blootstelling aan gevaarlijke stoffen op het werkbron
- 231 gap (1=ontbreekt; bevestigd) GAP: geen officiële monetarisering 2,5 mnd levensduurverkorting IJmondbron
- 233 gap (boete open; capaciteit deels) GAP: geen raming boete/ontnemingsopbrengst milieustrafrecht (policy 130)
- 232 gap (1=ontbreekt; bevestigd) GAP: geen raming kosten onafhankelijk meetnet Brzo/IED (policy 128)
- 705 % loon resp. EUR per vte-jaar (prijspeil 2025) Sustainability wage gap: werknemers in meest duurzame sectoren verdienen 8% (5-13%) minder; indicatief 4.029 (2.518-6.546) euro per vte-jaarbron
- 804 Mt CO2/jr reductie Groen Staal fase 1: ca. 5 Mt CO2/jr minder (scope 1), ca. 10% minder PM10- en NOx-immissie; investering EUR 4-6,5 mldbron
- 792 % omzet naar NL Tata Steel Nederland omzet naar bestemming 2025/26: NL 11,8%, rest Europa 71,1%, Noord-Amerika 15,8%bron
- 814 jaar gerealiseerde levensduur Houten verkeersbrug Krusrak (Sneek, 2008, ontwerp 80 jaar) na ca. 18 jaar afgeschreven; Duvelsrak (2010) vergelijkbare schadebron
- 697 % werknemers (zeer) tevreden met werk NEA 2025 tevreden met werk: aardolie 78,4% (71,8-83,9), delfstoffen 81,9% (74,6-87,5), chemie 71,5% (65,8-76,6)bron
- 698 % werknemers (zeer) tevreden met werk NEA 2025 tevreden met werk: dekofficieren/piloten 84,6% (76,4-90,4); bus/tram 86,6% (79,9-91,3); vervoer totaal 77,0%bron
- 701 % werknemers (zeer) tevreden met werk NEA 2025 tevreden met werk: ISCO-niveau 1 73,1% vs niveau 4 80,9%; productiemachinebedieners 67,3%; laders/lossers 70,7%bron
- 699 % werknemers (zeer) tevreden met werk NEA 2025 tevreden met werk: onderwijs 82,8% (81,4-84,1), gezondheidszorg 82,4%, bouw 82,7%, verzorging/welzijn 77,7%, ICT 76,0%bron
- 703 % werknemers vaak/altijd blootgesteld NEA 2025: % vaak/altijd met of dichtbij ongezonde stoffen per beroep: procesoperators 53,2, kappers 46,7, lassers 33,8, schoonmakers 18,7, agrarisch 10,6bron
- 702 % werknemers vaak/altijd blootgesteld NEA 2025: % werknemers vaak/altijd met of dichtbij ongezonde stoffen: aardolie 42,5, chemie 34,6, basismetaal 16,9, landbouw 11,0, gemiddeld 6,4bron
- 695 % werknemers (zeer) tevreden met werk NEA 2025: 78,6% van alle werknemers (zeer) tevreden met het werk (95%-CI 78,2-78,9)bron
- 696 % werknemers (zeer) tevreden met werk NEA 2025: 79,2% werknemers basismetaal/metaalproducten (SBI 24-25) tevreden met werk (75,7-82,3); niet lager dan gemiddeldbron
- 110 EUR claim (minimaal) FrisseWind WAMCA-claim tegen Tata Steel (minimaal, vordering)bron
- 809 EUR mld (incl. btw) RWS vernieuwingsopgave bruggen, tunnels en sluizen 2025-2030: EUR 12,85 mld (incl. btw, pp 2025), waarvan 6,55 mld niet gefinancierdbron
- 806 kwalitatief Toets Urgenda/Gezondheid op 1 'Wijmond': export en CO2-aandeel kloppen; importclaim, subsidie- en saneringsbedragen niet geverifieerd
- 830 % per jaar Sloop 2024: 11.814 woningen = 0,14% van de woningvoorraad (8,2 mln)bron
- 800 kwalitatief MPG telt biogene CO2-opslag in hout niet mee (-1/+1-regel); aparte indicatieve opslagberekening buiten de scorebron
- 795 kt/jr Staalgebruik in de Nederlandse bouw ca. 1,6-1,7 Mt/jr; totaal NL-staalgebruik ca. 5,7 Mtbron
- 796 Mt/jr EU27 staalverbruik in de bouw 2024 ca. 49 Mt (36,7% van 134,5 Mt)bron
- 259 EUR/jaar beslag (conservatoir) ILT-IOD conservatoir beslag 2024bron
- 477 % van totale ziektelast (DALY) Milieugerelateerde ziektelast NL (VTV-2024, RIVM): 4,5% van totale ziektelastbron
- 802 mln m3 import gezaagd hout NL importeert 3,0 mln m3 gezaagd hout (2024); zelfvoorzieningsgraad materiaalhout 4,4%bron
- 92 jaren Vertraging handhaving Kooksfabriek 2 Tata Steel (jaren)bron
- 223 EUR max LOD Maximale LOD KGF1+KGF2 Tata Steel OD NZKG 19-12-2024 (EUR)bron
- 799 % meerkosten Houtbouw gemiddeld 8% duurder dan conventioneel (eengezins 4%, meergezins 12%); 11 van 59 projecten even duurbron
- 813 jaar Levensduur houten bruggen: NL-praktijk ca. 40 jaar (30-70); constructief beschermd 60-100 jaar; onbeschermd <30 jaar (ontwerpcategorie max. 10 jaar)bron
- 85 aantal van bezocht Omgevingsdiensten die voldoen aan robuustheidscriterium omvangbron
- 832 jaar Douglas ca. 95 jaar en grove den ca. 115 jaar omloop bij vlaktegewijs beheer op rijke bodem (doeldiameter douglas 60 cm)bron
- 803 t CO2/ha/jr Nieuw bos op landbouwgrond legt 1,9-16 t CO2/ha/jr vast (eerste 10 jaar, incl. bodem)bron
- 811 aantal bruggen en viaducten Bruggen en viaducten in Nederland: ca. 88.500, waarvan gemeenten 66.000, waterschappen 14.700, Rijk 4.600, provincies 2.800bron
- 812 EUR mld per jaar Vernieuwingsopgave civiele infra NL: 2,4 mld/jr (2021-2030) naar 2,9 mld/jr (2031-2040); gemeenten 1,32 resp. 1,80 mld/jr; besteed 2021: 1,1 mldbron
- 801 m3 CLT/jr gepland Geen operationele CLT-fabriek in NL; geplande fabriek (70.000 m3/jr, EUR 45 mln) in 2023 gestaakt op EUR 6 mln financieringsgatbron
- 94 maanden Kortere levensverwachting omwonenden IJmond (maanden)bron
- 831 jaar Populier: omlooptijd 15-40 jaar (voorbeeld 20 jaar, ca. 250 m3/ha); snel, maar licht hout zonder zware constructieve toepassingbron
- 93 jaren over de termijn Achterstand verwerking EU-BBT-normen in vergunning Tata Steel (jaren)bron
- 257 EUR/jaar maatschappelijk Externe schade luchtvervuiling Tata Steel IJmuiden (CE Delft/EEA VOLY)bron
- 476 EUR/jaar maatschappelijk Milieuschade afvalverwijdering en landgebruik NL 2022 (PBL)bron
- 111 EUR/jaar maatschappelijk Monetaire milieuschade Nederland 2022 (PBL)bron
- 227 verificatie (1=deels bevestigd) BBT BREF IJzer/Staal 2012: grotendeels verwerkt; BBT 49 mei 2022 in vergunningbron
- 834 m3 per ha per jaar Gemiddelde bijgroei NL-bos 6,6 m3/ha/jr (NBI-7; was 7,2), daling vooral douglas (droogte) en esbron
- 260 EUR/jaar begroting (structureel) Structurele versterking ILT-IOD capaciteit (Voorjaarsnota 2022)bron
- 706 GBP per WELLBY (prijspeil 2019) HM Treasury Green Book: 1 WELLBY (1 punt levenstevredenheid 0-10, per persoon per jaar) = 13.000 pond (10.000-16.000), prijspeil 2019bron
- 815 jaar ontwerplevensduur Fietsbrug Ritsumasyl (2020): biocomposiet (vlas, hars, balsa), geen houten brug; technische levensduur 100 jaar, monitoring stijver dan verwachtbron
- 805 EUR mln Roadmap+ Tata: EUR 300 mln voor ca. 35% minder fijnstofemissie t.o.v. 2019bron
- 84 aantal Aantal omgevingsdiensten NL vs Mans-advies maximumbron
- 86 EUR/jaar Geschatte maatschappelijke schade door onjuiste Brzo-vergunningverleningbron
- 793 % afzet bouw Aandeel bouw in de afzet van Tata Steel (Europa): ca. 20-22%; auto 26-33%, verpakking 12-13%bron
- 829 jaar IPCC-standaard halfwaardetijd houtproducten: gezaagd hout 35 jaar (gemiddelde verblijftijd ca. 50 jaar), plaatmateriaal 25, papier 2bron
- 704 verschil werktevredenheid (punten op 1-7) Dur & Van Lent 2019: wie de eigen baan maatschappelijk nutteloos vindt (en dat belangrijk vindt) heeft 0,52 punt (7-puntsschaal, 0,45 SD) lagere werktevredenheidbron
- 225 verificatie (1=bevestigd) Doekfilter sinterfabriek: vergunning 2007 zonder plicht, RvS dwong onderzoek, operationeel eind 2013bron
- 828 jaar in gebruik Droog constructief binnenhout gaat eeuwen mee: Amsterdamse balklagen 1602-1603 (OZ Voorburgwal 98) en kap 1621 (Keizersgracht 123) nog in gebruikbron
- 708 SIOPS-score (0-100) Beroepsprestige SIOPS-08: piloot 66,0; leraar basisonderwijs 57,0; verpleegkundige 54,1; elektricien 44,0; hovenier 43,5; raffinage-operator 43,0; metaalprocesoperator 34,9bron
- 833 jaar Eik: omlooptijd 120-200 jaar voor hoogwaardig (constructief) loofhoutbron
- 835 mm jaarringbreedte NL-douglas: jaarringbreedte 2,2-4,9 mm, 60% sorteert als constructiehout; normen constructief naaldhout ca. max. 3,2-4,2 mm ringbreedtebron
Het dossier
Maatregelen: eerst stoppen, dan de bron, dan herstel
We ordenen oplossingen in drie stappen. Eerst voorkomen dat de schade groter wordt, dan de oorzaak wegnemen, en pas daarna repareren wat er al misging.
Stoppen
Voorkom dat het probleem groter wordt.
- CONCEPT Stop: geen gratis emissierechten en maatwerk voor Tata zonder tegenprestatie; EU-inzet op snellere afbouw en voorwaardenTata Steel IJmuiden krijgt 2026-2030 34,1 mln gratis emissierechten (8,0 mln in 2026, ca. EUR 585 mln). Die staan niet in de SOMO-som van EUR 10,8 mld. Nederland zet in de EU in op snellere afbouw van gratis toewijzing (CBAM-tempo) en op voorwaarden: een openbaar decarbonisatieplan, gezondheidsdoelen en terugbetaling bij niet-nakomen. Nationaal: geen nieuwe dispensatierechten in de CO2-heffing industrie voor installaties die maatwerksteun krijgen. Aanvulling op 216 en 217.
- CONCEPT Stop: bouwregels die hout benadelen aanpassen (MPG -1/+1-regel, materiaalgebonden brand- en geveleisen in het Bbl)De MPG boekt de CO2 die in hout is opgeslagen aan het einde van de levensduur weer als uitstoot (-1/+1), dus houtbouw krijgt geen krediet voor opslag. Brand- en geveleisen in het Bbl (klasse A2 boven 50 m) en extra eisen voor geluid en trillingen kosten houtbouw ca. 5% extra. Voorstel: prestatie-eisen in plaats van materiaaleisen, met gelijke veiligheid, en de -1/+1-regel vervangen door een tijdgewogen methode voor biogene opslag.
- Handhaven is plicht: einde aan de gedoogcultuur in het milieurechtVeranker de beginselplicht tot handhaving in de wet met harde termijnen, een openbaar handhavingsregister en automatische escalatie naar de Rijksinspectie (ILT) wanneer een provincie of gemeente niet optreedt. Capaciteitsgebrek is geen geldige reden meer om niet te handhaven.
- Onafhankelijk meten: de vervuiler betaalt, maar meet niet zelfEmissie- en luchtkwaliteitsmetingen bij grote vergunningplichtige bedrijven worden uitgevoerd door een onafhankelijke publieke partij (RIVM-meetnet of omgevingsdienst), betaald via leges van de vergunninghouder, en realtime openbaar gepubliceerd.
Bij de bron
Neem de oorzaak weg.
- CONCEPT Bron: houtbouwnorm voor rijks- en publieke gebouwen en MPG met biogene opslag, met CLT-capaciteit in NederlandHet Rijk bouwt nieuwe rijksgebouwen en verlangt bij publieke opdrachtgevers (corporaties, scholen) een minimumaandeel biobased constructie, oplopend naar 30-50% houtbouw in 2035. De MPG krijgt een module voor biogene opslag. Invest-NL financiert CLT-productie in Nederland (een fabriek van 70.000 m3 kost ca. EUR 45 mln). Houtbouw vervangt vooral beton en wapening; het effect op Tata is klein (0,4-3% van de leveringen).
- CONCEPT Bron: steward-owned of cooperatief houtbouwbedrijf voor beschermde houten bruggen, met onderhoud over de hele levensduurGemeenten, waterschappen en provincies moeten de komende decennia duizenden bruggen vervangen: landelijk 2,4-2,9 mld per jaar; gemeenten beheren 66.000 bruggen. Realistisch kan 120-400 mln per jaar in hout, vooral fiets-, voet- en lichte verkeersbruggen. Voorstel: een steward-owned houtbouwbedrijf (stichting houdt het stemrecht) met overheden als aandeelhouder, of een cooperatie van overheden. Het bouwt alleen constructief beschermde houten bruggen en onderhoudt ze minstens 30 jaar.
- Landelijke minimumnorm en geoormerkte financiering voor omgevingsdienstenStel wettelijke minimumnormen voor omvang, kennisontwikkeling en financiering van omgevingsdiensten vast en financier dit geoormerkt vanuit het Rijk, conform de aanbevelingen van de Commissie Van Aartsen (2021).
- Geen vergunning als schild: actualisatieplicht met gezondheid als toetsVergunningen moeten binnen de EU-termijn na nieuwe BBT-conclusies zijn geactualiseerd; gebeurt dat niet, dan gelden automatisch de nieuwe normen. Gezondheid van omwonenden wordt het toetsingskader, niet alleen naleving van de norm.
- Milieucriminaliteit serieus nemen: sterker strafrechtelijk spoor en bestuurdersaansprakelijkheidVersterk het Functioneel Parket, de ILT-IOD en de milieupolitie, en maak persoonlijke vervolging van bestuurders die bewust schadelijke uitstoot laten voortduren of verzwijgen de norm. Opbrengsten uit boetes en ontnomen voordeel gaan naar het Chemie-fonds.
Herstellen
Repareer de schade en pas je aan.
- CONCEPT Herstel: houtteelt en bosaanleg op vrijkomende landbouwgrond voor bouwhout en vastlegging, met natuurinclusieve randvoorwaardenGrond die vrijkomt bij krimp van de veestapel (policy 199) kan deels bos worden voor bouwhout en CO2-vastlegging: 1,9-16 t CO2 per ha per jaar, afhankelijk van boomsoort en bodem. Kosten 50-1.000 EUR per ton, dus duur op dure landbouwgrond. Voorstel: gerichte aanplant (snelgroeiend loofhout op rijke grond, gemengd bos elders), langjarige contracten en een houtoogstplan voor de bouw, binnen de Bossenstrategie.
Nog geen maatregelen in dit dossier. Doe een voorstel
Uitgewerkte oplossingen
Wat kost het, wat levert het op?
MKBA
Voor dit dossier is nog geen maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) beschikbaar. Burgerplatform weegt maatregelen op brede welvaart: niet alleen geld, maar ook gezondheid, leefomgeving, bestaanszekerheid en de gevolgen voor volgende generaties, volgens de leidraad van CPB en PBL. Heb je cijfers of bronnen? Laat het ons weten.
Verdere uitleg
Bronnen en documenten
Documenten
- 2021 Dreigingsbeeld milieucriminaliteit (pdf)
- Achtergronddocument Gezondheidseffecten luchtverontreiniging (pdf)
- advies monitoring van milieu en gezondheidsindicatoren een inventarisatie en evaluatie van milieufactoren indicatoren en registratiesystemen (pdf)
- Handhaven in het duister (pdf)
- Om de leefomgeving omgevingsdiensten als gangmaker voor het bestuur van aartsen sorgdrager maart 2021 (pdf)
- Rekenkamer 2020 Eindrapport Stof tot nadenken (pdf)