
Geboortezorg
Dossier
Gezondheid
In 2021 tekenden bijna 190.000 mensen voor keuzevrijheid van zwangeren en verloskunde in de wijk. Wat is er sindsdien gebeurd? De minister liet integrale bekostiging naast de gewone bekostiging bestaan en beloofde monitoring. Het RIVM vond geen betere gezondheidsuitkomsten, wel minder thuisbevallingen. Hoe vrij vrouwen zich voelen in hun keuze, is nog steeds niet gemeten. De perinatale sterfte liep in 2023 op naar 5,7 per 1.000, en gezinnen krijgen gemiddeld 28 uur kraamzorg in plaats van 49. Burgerplatform wil eerst stoppen met regels die de zorg naar het ziekenhuis duwen.

-
84898 keer bekeken - Work in progress: dit dossier wordt nog aangevuld en geredigeerd
Analyse
Probleem, grondoorzaak en impact
Analyse dossier
Geboortezorg: keuzevrijheid, eerstelijns verloskunde en gezond geboren worden onder druk door bekostiging, interventielogica en versnipperde data
In 2024 bevielen 157.133 vrouwen; 25,8 procent in de eerste lijn en 73,9 procent in de tweede lijn (src:1187). De perinatale sterfte is 5,2 per 1.000 (835 kinderen) en piekte in 2023 op 5,7 per 1.000 (src:1186); het kabinet noemt de lichte stijging onwenselijk en de oorzaken onduidelijk (src:1195). In Europa staat Nederland op plaats 14 van 23 voor perinatale en op plaats 17 voor neonatale sterfte, onveranderd sinds 2015 (src:1188). Kraamgezinnen krijgen gemiddeld ruim 28 uur kraamzorg tegen een standaardindicatie van 49 uur (src:1194); van kwetsbare gezinnen kreeg 21 procent minder dan het minimum van 24 uur (src:1196). De petitie van 2021, met bijna 190.000 handtekeningen (src:1192), vroeg om behoud van keuzevrijheid en laagdrempelige verloskunde in de wijk. Een landelijk cijfer over ervaren keuzevrijheid ontbreekt nog steeds.
Grondoorzaak
De bekostiging en de eigen bijdragen sturen de zorg niet naar de plek met de laagste kosten en de meeste keuzevrijheid. Kraamzorg thuis kost de zwangere 5,70 euro per uur, kraamzorg in het ziekenhuis niets (src:1197). In de integrale bekostiging daalde het aandeel thuisbevallingen van 8,0 naar 7,2 procent, zonder winst in gezondheidsuitkomsten (src:1190). De 2022-belofte van monitoring door NZa en RIVM (src:1192) heeft wel effectstudies opgeleverd, maar het clientperspectief en de keuzevrijheid zitten nog niet in de evaluatie (src:1195). Daarnaast nemen personeelstekorten in de kraamzorg toe en is de instroom te laag (src:1194), en verdwijnen verloskamers zonder vooraf toets op bereikbaarheid (src:1199). Daarnaast stuurt een historisch gegroeide risico- en interventielogica het systeem: inleidingen stegen van 22,8 naar 26,5 procent (2018-2020, dp:1259) en keizersneden van 16,8 naar 19,4 procent (2015-2024, dp:1260), terwijl de uitgaven in 2023 met 8,3 procent stegen (dp:1258) zonder duidelijke sterftewinst (src:1255). Betaling per zorgepisode en defensief handelen versterken dit (src:1255, src:1257). De sector heeft geen kennisprobleem maar een keuzeprobleem: regie, mandaat en eigenaarschap over data ontbreken, waardoor leren stokt en de sterftepiek van 2023 (dp:1194) onverklaard blijft (dp:1261, src:1256).
Financieel lek
€ M
minimale jaarlijkse derving
Sociale schade
/10
Complexiteit
/10
Escalatierisico
/10
Bronnen bij deze analyse
- Eerste Kamer: Format CW 3.1 kader beleidskeuzes, structurele bekostiging vsv's (suppletoire begroting VWS 2026)online
- IGJ, RIVM en Zorginstituut, nieuwsbericht 26-03-2026: Aantal uren kraamzorg per gezin daalt, kwetsbare gezinnen ontvangen structureel minder urenonline
- Kamerstuk 32279 nr. 270: Kamerbrief moties en toezeggingen kraamzorg (3 maart 2026)online
- Kamerstuk 32279 nr. 272: Kamerbrief geboortezorg, aanwijzing NZa bekostiging vsv's (1 april 2026)online
- NZa nieuwsbericht 16-06-2026: Structurele bekostiging voor verloskundige samenwerkingsverbanden; Beleidsregel integrale geboortezorg BR/REG-27108online
- Perined via VZinfo (RIVM): Sterfte rond de geboorte, cijfers 2024online
- Perined via VZinfo (RIVM): Zorg rond de geboorte, bevallingen 2024online
- Probleemverkenning en vraagverheldering: Dataondersteund lerend en verbeterend geboortezorgsysteem. Eindrapportdocumentonline
- Voor de geboorte zorgen. Naar een nieuwe transitie in de geboortezorg. Staat van transitiedocumentonline
- Zorginstituut Nederland: Kraamzorg (Zvw), eigen bijdrage 2026online
- Iedereen bijna ziek. Over de keerzijden van diagnose-expansie (publicatie 2025-01)documentonline
- NZa: Prestatie- en tariefbeschikking kraamzorg TB/REG-26626-01 (2026)online
- Nivel: Cijfers uit de Nivel-registratie van verloskundigen, resultaten van de peiling 2023online
- RIVM-rapport 2023-0470: Vijf jaar integrale bekostiging van de geboortezorg. Effecten op zorggebruik, gezondheidsuitkomsten en zorguitgavenonline
- Euro-Peristat 2022: Nederlandse geboortezorg, nieuwe cijfers over internationale positie (persbericht, cijfers 2019)online
- Euro-Peristat Fact sheets 2022: Stillbirth and neonatal mortality in Europe 2015-2019online
- Kamerstuk 32279 nr. 223: Reactie minister VWS op petities geboortezorg (20 mei 2022)online
- Kamerstuk 32279 nr. 213: Reactie op petitie Behoud keuzevrijheid zwangeren en eerstelijns geboortezorg (1 juni 2021)online
- KNOV: Reactie internetconsultatie concept AMvB acute zorg (23-01-2019)online
Datapunten bij deze analyse
- 1207 euro per jaar Structurele vsv-bekostiging vanaf 2027: 24 miljoen euro per jaar, netto 15 miljoenbron
- 1262 aantal Equalis: 34 documenten en 21 interviews; brede consensus, keuzeprobleem
- 1261 kwalitatief Veld kan cijfers 2022-2024 niet presenteren door ontbrekende data
- 1205 euro per jaar Afschaffen eigen bijdrage kraamzorg: 151 tot 270 miljoen euro per jaarbron
- 1206 euro per jaar Afschaffen eigen bijdrage poliklinische bevalling: 13 tot 16 miljoen euro per jaarbron
- 1204 euro per uur Eigen bijdrage kraamzorg thuis 2026: 5,70 euro per uur; in het ziekenhuis 0 eurobron
- 1210 euro per uur Maximumtarief kraamzorg 2026: 76,88 euro per uurbron
- 1212 aantal locaties Ziekenhuislocaties met 24/7 acute verloskunde april 2025: 71, gelijk aan 2024; 31 gevoeligbron
- 1267 procent 11 procent van gezondheid wordt bepaald door de zorg
- 1265 procent Circa 20 procent van ziekenhuislabtesten medisch niet geindiceerd
- 1268 kwalitatief Standaard aangeboden aan gezonde zwangere: eerste echo, NIPT, 13- en 20-wekenecho, diabetestest, groei-echo's
- 1198 procent bevallingen eerste lijn Bevallingen 2024: 157.133, waarvan 25,8 procent in de eerste lijnbron
- 1260 procent van bevallingen Keizersneden 16,8 naar 19,4 procent 2015-2024 (Peristat 2025)
- 1199 procent bevallingen Keizersneden 2024: 18,3 procent van de bevallingenbron
- 1202 uur kraamzorg per gezin Kraamzorg: gemiddeld ruim 28 uur geleverd tegen standaardindicatie 49 uurbron
- 1195 per 1.000 levendgeborenen Neonatale sterfte tot 28 dagen 2024: 2,0 per 1.000 (324 kinderen)bron
- 1193 per 1.000 levend- en doodgeborenen Perinatale sterfte 2024: 5,2 per 1.000 (835 kinderen)bron
- 1213 procent van bevallingen Thuisbevallingen 2024: 13 procent van de bevallingen (2023: 14 procent)bron
- 1203 procent gezinnen onder 24 uur Kwetsbare gezinnen: 21 procent kreeg minder dan 24 uur kraamzorg (niet-kwetsbaar 8 procent)bron
- 1194 per 1.000 levend- en doodgeborenen Perinatale sterfte 2023: 5,7 per 1.000, hoogste sinds 2015bron
- 1208 aantal verloskundigen Praktiserende verloskundigen 2023: 4.120, licht gedaald van 4.170 in 2022bron
- 1258 procent Uitgaven geboortezorg 2023: plus 8,3 procent ten opzichte van 2022
- 1209 aantal regio's Regio's met integrale bekostiging in 2022: 8bron
- 1289 procent zwangeren Bijna 80 procent van de zwangeren kiest bij aanvang voor de verloskundige
- 1293 procent boven maximumtarief Innovatieopslag gemaximeerd op 20 procent boven het maximumtarief; in de praktijk nooit meer
- 1294 kwalitatief Substitutie binnen een budget: organisatie bespaart 50 euro, zorgverlener A verliest 100 euro omzet (illustratief)
- 1266 procent van bevolking Health check gedaan: 5 procent (2016/17) naar 13 procent (2021)
- 1295 procent budget Integrale bekostiging: financiele verhouding binnen igo circa 75 procent tweede lijn tegen 25 procent eerste lijn
- 1200 procent thuisbevallingen in igo's Integrale bekostiging: thuisbevallingen 16,8 procent gedaald (8,0 naar 7,2 procent)bron
- 1299 aantal kinderafdelingen Glucosegel in 2021 toegepast op slechts een handvol van ruim 70 kinderafdelingen
- 1298 euro per jaar per ziekenhuis Isala: circa 30 van 50 kinderen per jaar geen infuus meer nodig, ruim 60.000 euro omzetverlies per jaar
- 1297 euro per opname Opname pasgeborene op kinderafdeling kost gemiddeld 1.870 euro
- 1296 procent daling Glucosegel bij hypoglykemie pasgeborenen: 58 procent minder glucose-infusen (Isala)
- 1290 procent vrouwen 1 op de 5 vrouwen kijkt negatief terug op de bevalling (secundaire bron)
- 1259 procent van bevallingen Inleidingen: 22,8 procent (2018) naar 26,5 procent (2020)
- 1201 euro per zwangerschap Integrale bekostiging: uitgaven per zwangerschap 100 euro minder gestegenbron
- 1300 kwalitatief NZa-advies 2020: monodisciplinaire bekostiging beeindigen per 2028
- 1302 procent partijen 97,3 procent van de partijen loopt aan tegen belemmeringen van regiobeeld naar actie
- 1301 procent regio's Regiobeelden zorgkantoorregio's 2020: 81 procent gereed, 16 procent in ontwikkeling
- 1291 procent vrouwen 10 tot 20 procent van de vrouwen ervaart de bevalling als traumatisch (secundaire bron, Stramrood 2019)
- 1197 per 1.000 levendgeborenen Europese mediaan neonatale sterfte vanaf 24 weken: 1,5 per 1.000 (2019)bron
- 1196 rang van 23 landen Nederland plaats 14 van 23 voor perinatale en plaats 17 voor neonatale sterfte (2019)bron
- 1211 per 1.000 levendgeborenen Neonatale sterfte Nederland vanaf 24 weken 2019: 2,1 per 1.000, tegen Europese mediaan 1,5bron
- 1263 aantal 144 miljoen diagnostische zorgactiviteiten, 3,3 miljard euro (2017)
- 1288 procent daling Sterfte vroeggeboren kinderen 24-37 weken: circa 20 procent daling 2008-2015, daarna weer stijging
- 1287 procent daling Sterfte op tijd geboren kinderen: circa 40 procent daling 2008 tot rond 2012, daarna afvlakking
- 1292 procent bevallingen Thuisbevallingen 1953: 78 procent
Standpunt Burgerplatform
Achtergrond
Het dossier
Voorkomen is beter dan genezen
Maatregelen: eerst stoppen, dan de bron, dan herstel
We ordenen oplossingen in drie stappen. Eerst voorkomen dat de schade groter wordt, dan de oorzaak wegnemen, en pas daarna repareren wat er al misging.
Stoppen
Voorkom dat het probleem groter wordt.
- CONCEPT Stop: eigen bijdrage kraamzorg thuis en poliklinische bevalling afschaffen, gelijk aan ziekenhuisKraamzorg thuis kost 5,70 euro per uur eigen bijdrage, in het ziekenhuis niets. Deze perverse prikkel duwt zorg naar de duurste plek; wegnemen is een stopmaatregel. Schaf de eigen bijdrage voor kraamzorg en poliklinische bevalling af. Kosten volgens het kabinet 151 tot 270 miljoen plus 13 tot 16 miljoen euro per jaar, grotendeels door meer gebruik van zorg die nu niet geleverd wordt.
- CONCEPT Stop: geen bekostiging of zorginkoop die interventies beloont of de keuze voor verloskundige en thuisbevalling beperktIntegrale bekostiging gaf geen betere uitkomsten, wel 16,8 procent minder thuisbevallingen. Bekostiging per zorgepisode beloont interventies: inleidingen stegen van 22,8 naar 26,5 procent, keizersneden van 16,8 naar 19,4 procent, zonder duidelijke sterftewinst. Leg vast dat tarieven en integrale contracten geen extra interventies belonen en de keuze voor zorgverlener en plaats van bevallen niet beperken; volg inleidingen en keizersneden per regio.
- CONCEPT Stop: geen sluiting van acute verloskunde zonder vooraf regionale toets op bereikbaarheid en eerstelijns capaciteitVerloskamers sluiten vaak als voldongen feit, waarna omliggende ziekenhuizen vollopen en zwangeren niet meer kunnen kiezen waar ze bevallen. Maak sluiting van acute verloskunde afhankelijk van een openbare toets vooraf door het ROAZ op aanrijtijd, capaciteit in de regio en gevolgen voor de eerste lijn.
- CONCEPT Stop: besparing is geen omzetverlies, gedeelde besparing bij de- en substitutie van ziekenhuiszorg rond de geboorteEen zakje glucosegel voorkomt veel infusen en opnames van pasgeborenen, maar voor het ziekenhuis is dat omzetverlies (src:1276). Laat zorginkoop en tarieven vermeden zorg niet langer bestraffen: deel aantoonbare besparingen tussen zorgverzekeraar en zorgaanbieder, zodat bewezen goedkopere en veilige alternatieven worden ingevoerd.
- CONCEPT Stop: defensief handelen verminderen door klachtroute in de instelling eerst en lerend tuchtrechtHet tuchtrecht leidt in de huidige vorm tot defensief handelen en extra diagnostiek (src:1257). In de geboortezorg versterkt dit de reflex om na incidenten nieuwe protocollen en interventies toe te voegen (src:1255). Maak een klachtenprocedure in de instelling voorwaardelijk voor een tuchtzaak en neem leren en verbeteren als uitgangspunt.
Bij de bron
Neem de oorzaak weg.
- CONCEPT Bron: gezond geboren worden als doel; fysiologische geboorte en eerstelijns verloskundige als vertrekpunt, ook bij milde indicatiesDe petitie vroeg om experimenten waarin zelfstandige verloskundigen ook bij milde medische indicaties bevallingen begeleiden. Gebruik de nieuwe vsv-prestatie vanaf 2027 om dat regionaal mogelijk te maken, met voorrang voor het sociale domein. VWS verwacht zelf al een verschuiving naar de eerste lijn. Verschuif het doel van de geboortezorg van levend naar gezond geboren worden, met medische zorg waar nodig en ondersteunend (src:1255). Herzie de Verloskundige Indicatielijst op dit uitgangspunt.
- CONCEPT Bron: kraamzorgcapaciteit herstellen, met minimum 24 uur en voorrang voor kwetsbare gezinnenGezinnen krijgen gemiddeld 28 uur kraamzorg tegen een indicatie van 49 uur; 21 procent van de kwetsbare gezinnen krijgt minder dan het minimum van 24 uur. Leg een leveringsplicht van minimaal 24 uur vast met voorrang voor kwetsbare gezinnen, en investeer in instroom en behoud van kraamverzorgenden.
- CONCEPT Bron: optelsom van prenatale screening en interventies toetsen, met keerzijden volwaardig meegewogenEen gezonde zwangere krijgt standaard meerdere echo's, NIPT, een diabetestest en groei-echo's aangeboden; elk onderzoek is te rechtvaardigen, maar de optelsom niet altijd (src:1257). Vraag de Gezondheidsraad om het totale pakket te beoordelen, inclusief psychosociale gevolgen en vervolginterventies, en neem in richtlijnen op wanneer screening en inleiding niet zinvol zijn. Laat richtlijncommissies leiden door een onafhankelijke generalist, met verloskundigen en clienten.
- CONCEPT Bron: primaire preventie eerste 1.000 dagen via leefomgeving, armoede en stress, met wettelijke gezondheidsdoelenMaar 11 procent van gezondheid wordt door de zorg bepaald (src:1257). Luchtvervuiling, stress en armoede beinvloeden de kans op een gezonde zwangerschap (src:1255). Veranker gezondheidsdoelen in de wet en geef in de eerste 1.000 dagen voorrang aan maatregelen op leefomgeving en bestaanszekerheid boven extra screening.
Herstellen
Repareer de schade en pas je aan.
- CONCEPT Gevolgen: jaarlijkse openbare monitor van keuzevrijheid, interventies en sterfte op basis van betrouwbare ketendataIn 2022 beloofde de minister monitoring door NZa en RIVM, maar ervaren keuzevrijheid wordt nog niet landelijk gemeten. Laat het RIVM binnen de monitor eerste 1.000 dagen jaarlijks keuzevrijheid, inleidingen, keizersneden en clientervaring meten en de perinatale sterfte duiden. Voorwaarde zijn betrouwbare data: cijfers over 2022-2024 ontbraken (dp:1261, src:1256); koppel de monitor aan pol:320.
- CONCEPT Herstel: bekostiging per clientprofiel met meebewegend eerstelijns budget en innovatieopslagBijna 80 procent van de zwangeren kiest bij aanvang voor de verloskundige (dp:1289), maar slechts 25,8 procent bevalt in de eerste lijn (dp:1198). Bekostig per clientprofiel, met een eerstelijns budget dat bij substitutie meebeweegt naar de zorgverlener die de zorg levert, en een innovatieopslag boven de huidige 20 procent voor continuiteit van zorg en sociale verloskunde (src:1282, src:1269, src:1278).
- CONCEPT Gevolgen: besluit over regie, mandaat en eigenaarschap van geboortezorgdata, EHDS-proofDe geboortezorg heeft volgens Equalis geen kennisprobleem maar een keuzeprobleem (src:1256). Leg vast wie regie en doorzettingsmacht heeft, met drie sporen: governance en regie, leren en opschalen, en data en infrastructuur, met een uniforme dataset en aansluiting van kraamzorg, neonatologie en JGZ.
Nog geen maatregelen in dit dossier. Doe een voorstel
Uitgewerkte oplossingen
MKBA en brede welvaart
Wat kost het, wat levert het op?
MKBA
Voor dit dossier is nog geen maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) beschikbaar. Burgerplatform weegt maatregelen op brede welvaart: niet alleen geld, maar ook gezondheid, leefomgeving, bestaanszekerheid en de gevolgen voor volgende generaties, volgens de leidraad van CPB en PBL. Heb je cijfers of bronnen? Laat het ons weten.
Verdere uitleg
Onderbouwing
Bronnen en documenten
Documenten
- 2020 Berenschot stand van het land regiobeelden (pdf)
- 20211008 KNOV Discussienota juiste zorg op de juiste plaats (pdf)
- Brief Clara Wichman aan cie VWS geboortezorg integrale bekostiging 25 jan 2021 (pdf)
- Brief Stichting Zelfbewust Zwanger aan cie VWS geboortezorg integrale bekostiging 25 jan 2021 (pdf)
- brief van minister 7 dec 2020 (pdf)
- FTM 2021 09 25 Ziekenhuizen willen sugar babies niet opgeven (pdf)
- rapport RIVM 2020 0140 (pdf)
- Stip op de horizon geboortezorg (pdf)
images
moties
- Motie andere vormen van bekostiging onder de aandacht brengen van alle veldpartijen (t.v.v. 29323 155) (pdf)
- Motie van de leden Van den Berg en Bergkamp over de integrale geboortezorg nauwgezet monitoren (pdf)
- Motie van Gerven en Bergkamp over het experiment bekostiging integrale geboortezorg verlengen tot 2023 (pdf)
publicdocs
Links
Actief op dit onderwerp
In het nieuws