Luchtvaart verdient een prominente plaats in het luchtkwaliteitsbeleid, maar daarvoor moeten de cijfers nauwkeurig worden gelezen. SchipholWatch schrijft op 7 november 2026 dat luchtvaart een kwart van de ultrafijnstofuitstoot veroorzaakt en noemt de sector in de kop de grootste bron. De geraadpleegde TNO-rapporten laten een genuanceerder beeld zien: in de eerste inventarisatie voor 2022 was zeevaart groter; in de bijgewerkte inventarisatie voor 2024 staat luchtvaart wel bovenaan. Beide onderzoeken gaan over geschatte emissies in deeltjesaantallen, niet over het aandeel in de lucht die iedere Nederlander inademt src:2498 src:2499 src:2500.
Een kwart is een ouder cijfer
Het percentage van 25 procent staat in TNO 2024 R10541, gepubliceerd op 26 april 2024 in opdracht van het RIVM. Voor emissiejaar 2022 schat dit rapport het luchtvaartaandeel op 25 procent van de nationale uitstoot van deeltjes tussen 10 en 325 nanometer. Zeevaart komt op 44 procent. Het kwart betreft dus het nationale totaal in deze grootteklasse, niet alleen de categorie verkeer en vervoer. De cijfers en de beschreven conservatieve luchtvaartmethode in het SchipholWatch-bericht komen overeen met dit oudere rapport. SchipholWatch geeft echter geen directe rapportlink, zodat niet met zekerheid is vast te stellen welke versie de auteur gebruikte src:2499 src:2498.
Er is inmiddels een update: TNO 2026 R10578 van 1 april 2026, voor de emissiejaren 2022 tot en met 2024. Daarin is luchtvaart in 2024 met 41 procent de grootste bron van TPN10-325, tegenover 29 procent voor zeevaart, 16 procent voor wegverkeer en 8 procent voor binnenvaart. Het verschil met de eerdere publicatie mag niet als een rechtstreeks gemeten stijging worden gepresenteerd: naast meer vliegactiviteit zijn ook de rekenmethoden en emissiefactoren aangepast. TNO heeft eerdere jaren opnieuw berekend src:2500.
Deeltjes tellen is iets anders dan fijnstof wegen
Ultrafijnstof bestaat uit deeltjes kleiner dan 100 nanometer. De inventarisaties onderscheiden deeltjes van 10 tot 100 nanometer en de ruimere klasse van 10 tot 325 nanometer. De genoemde sectoraandelen van 25 en 41 procent slaan op die ruimere klasse. Volgens TNO is meer dan 90 procent van het totale geraamde nationale deeltjesaantal kleiner dan 100 nanometer. Dat maakt de inventarisatie relevant voor ultrafijnstof, maar verandert de exacte definitie van de percentages niet src:2499 src:2500.
Deeltjesaantallen zijn geen massa. PM2,5 en PM10 beschrijven fijnstofmassa binnen andere grootteklassen; een zeer groot aantal uiterst kleine deeltjes kan weinig wegen. TNO vermeldt voor luchtvaart in 2024 ongeveer 0,2 procent van de nationale PM2,5-emissiemassa, tegenover 41 procent van de getelde deeltjesemissies in de klasse 10 tot 325 nanometer. Dat zijn verschillende indicatoren, geen tegenstrijdige resultaten. Het percentage voor deeltjesaantallen kan niet worden overgenomen als aandeel in PM2,5, PM10 of gezondheidsschade src:2500.
Niet alle lucht boven Nederland, niet de gemeten blootstelling
De luchtvaartberekening in de update omvat emissies beneden 914 meter, overeenkomstig de afbakening van de Emissieregistratie. Zij beschrijft dus niet alle uitstoot op kruishoogte boven Nederland. De zeevaartcategorie omvat bovendien activiteiten op het Nederlands Continentaal Plat, ook van schepen die geen Nederlandse haven aandoen. Een landelijke rangorde van emissies is daardoor niet automatisch een rangorde van de blootstelling van bewoners src:2500.
TNO berekent nationale emissies met activiteitsgegevens en emissiefactoren, mede gebaseerd op meetonderzoek uit de literatuur. Dit is geen landelijke meting van concentraties op leefniveau. Voor de stap naar blootstelling zijn onder meer de locatie, verspreiding, weersomstandigheden en veranderingen van de deeltjes nodig. TNO noemt ruimtelijke verdeling van emissies en vergelijking met metingen daarom als vervolgstappen src:2500.
Schiphol is relevant, maar lokale percentages ontbreken
Volgens TNO zijn de luchtvaartemissies vooral rond luchthavens geconcentreerd, met Schiphol als verreweg de grootste Nederlandse luchthaven. Het dichtbevolkte gebied eromheen maakt de mogelijke invloed op blootstelling belangrijk. Dit rapport geeft echter geen percentage voor de bijdrage aan de lucht in een specifieke woonwijk, noch een berekening van aantallen zieken of sterfgevallen. De kwalificatie kankerverwekkend uit het SchipholWatch-bericht nemen we daarom niet over als conclusie van deze emissiestudie src:2500 src:2498.
Grote onzekerheid vraagt betere gegevens
De update neemt zowel vaste als vluchtige deeltjes mee. Het is dus onjuist om de nieuwere uitkomst te beschrijven als een berekening zonder vluchtige fractie. Deeltjes kleiner dan 10 nanometer worden voor luchtvaart afzonderlijk besproken, maar vallen buiten de sectorvergelijkende inventarisatie. Hun korte levensduur en meetproblemen verhinderen een eenvoudige vertaalslag van extra uitgestoten deeltjes naar extra blootstelling src:2500.
TNO waarschuwt voor grote onzekerheden, ook bij andere sectoren zoals industrie. Meer representatieve bronmetingen en betere standaardisering zijn nodig. Voor beleid rond Schiphol is de redactionele conclusie daarom tweeledig: alleen fijnstofmassa beoordelen kan een belangrijk deel van de deeltjesuitstoot buiten beeld laten, maar een landelijke emissieranglijst vervangt geen onderzoek naar lokale concentraties en gezondheidsrisico’s.
Bronnen en beeld
Gelezen zijn het SchipholWatch-artikel, de relevante methodiek-, resultaten- en conclusiehoofdstukken van TNO 2024 R10541 via een openbare kopie op bjmgerard.nl, en de update TNO 2026 R10578 via de Emissieregistratie. De oude rapportidentiteit wordt ook bevestigd door het versielogboek van de update. Dit artikel actualiseert en begrenst de nieuwsclaim; het is geen zelfstandige gezondheidsstudie src:2498 src:2499 src:2500.
Archieffoto uit 2004, illustratief: opstijgende Boeing 777 op Schiphol. Foto: Solitude, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0. Onbewerkt gebruikt; geen beeld van gemeten ultrafijnstof.
