Deze reconstructie beschrijft een besluit en de gevolgen daarvan achteraf, op basis van openbare bronnen. Het is een politieke duiding naast de analyses van Burgerplatform. Bedragen staan er alleen in als een bron ze noemt.

Wie besloot

De bestrijding van Q-koorts viel in het kabinet-Balkenende IV onder twee ministeries. Minister Gerda Verburg van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit ging over de dierziekte en de maatregelen op de geitenbedrijven. Minister Ab Klink van Volksgezondheid, Welzijn en Sport ging over de volksgezondheid, met het RIVM en de GGD's.

Vastgelegd door: de evaluatiecommissie onder leiding van Kees van Dijk, die in november 2010 het rapport Van verwerping tot verheffing publiceerde.

Nuance: de commissie stelt dat er destijds veel onbekend was over Q-koorts bij mensen en dieren, en dat de betrokkenen naar beste weten handelden. Zij concludeert ook dat de twee ministeries vanuit een verschillende beleidslogica werkten, en dat het belang van de volksgezondheid daardoor te laat zwaar genoeg woog.

Wat was de bedoeling?

De overheid wilde de uitbraak beheersen zonder de geitenhouderij onnodig zwaar te raken. In 2007 en 2008 lag de nadruk op hygiëneregels en onderzoek. Vanaf 2009 kwamen er verplichte vaccinatie, eerst in Brabant en vanaf 1 januari 2010 landelijk, een fokverbod en eind 2009 het ruimen van drachtige dieren op besmette bedrijven.

Hoe de epidemie verliep

Volgens het RIVM werden er per eerste ziektedag 195 patiënten gemeld in 2007, 1.003 in 2008, 2.424 in 2009 en 411 in 2010. In totaal ging het om 4.033 gemelde patiënten met acute Q-koorts, naast naar schatting 50.000 ongemelde infecties. Eind 2009 werden meer dan 50.000 drachtige geiten en schapen geruimd en kregen meer dan 55.000 dieren een levenslang fokverbod. De commissie-Van Dijk noemt 62.500 geruimde dieren.

Welke schade

Deskundigen stelden vast dat sinds 2007 116 patiënten zeker of waarschijnlijk aan Q-koorts zijn overleden, 107 aan chronische en 9 aan acute Q-koorts. Ongeveer 20 procent van de patiënten houdt het Q-koortsvermoeidheidssyndroom over, en ongeveer 2 procent krijgt chronische Q-koorts, aldus het RIVM.

Maatschappelijk: veel patiënten konden langdurig niet of minder werken en voelden zich van het kastje naar de muur gestuurd. De Nationale ombudsman schreef drie rapporten over hun positie. Voor geitenhouders betekende het ruimen een grote economische en emotionele klap.

Wat kostte het

Na een uitspraak van de rechtbank Den Haag in 2017 dat de Staat niet aansprakelijk is, trok het kabinet toch 10 miljoen euro uit voor een tegemoetkoming. De regeling uit 2018 gaf maximaal 15.000 euro per persoon, met 14,5 miljoen euro voor uitkeringen en 1 miljoen euro voor de uitvoering. Tot juni 2019 kwamen 2.086 aanvragen binnen en werden er 1.531 toegekend. Voor de ondersteuning door Q-support 2.0 was 3,5 miljoen euro beschikbaar. Wat de bestrijding bij dieren in totaal kostte, kan uit deze bronnen niet worden afgeleid.

Is het hersteld

Gedeeltelijk. Op 9 oktober 2026 maakte minister Sophie Hermans van Volksgezondheid, Welzijn en Sport namens het kabinet excuses aan Q-koortspatiënten. De excuses gaan over het ontbreken van een vangnet voor langdurig zieken, niet over het optreden tijdens de epidemie zelf. Voor 2027 komt eenmalig 2,5 miljoen euro beschikbaar. Q-support 2.0 stopt eind 2026.

Wat volgde eruit

• Een betere samenwerking tussen humane en veterinaire zorg, de One Health-aanpak.
• Verplichte vaccinatie van melkgeiten en melkschapen.
• Een tegemoetkomingsregeling in 2018, zonder erkenning van aansprakelijkheid.
• Excuses van het kabinet in 2026, na drie rapporten van de Nationale ombudsman.

Lees ook: Kabinet maakt excuses aan Q-koortspatiënten, maar niet voor het trage optreden

Zie ook de reconstructie van de polycrisis

Deze reconstructie hoort bij de reconstructie van de polycrisis, waarin besluiten worden beschreven waarvan de gevolgen pas later zichtbaar werden.

Stop, bron, herstel

• Stop. Kan een uitbraak van een zoönose sneller worden aangepakt als volksgezondheid vanaf het begin zwaarder weegt dan het economische belang van een sector?
• Bron. De uitbraak kwam van besmette melkgeitenbedrijven, en de verantwoordelijkheid lag verdeeld over twee ministeries.
• Herstel. Een vangnet voor langdurig zieken kan structureel worden geregeld, in plaats van met eenmalige bedragen.

Bronnen

• Commissie-Van Dijk, Van verwerping tot verheffing, 2010
• RIVM, Terugblik Q-koortsepidemie
• RIVM, Q-koorts
• Kamerstuk 25295 nr. 42, 2017
• Staatscourant 2018, 54726, tegemoetkomingsregeling
• Kamerstuk 25295 nr. 71, 2019
• Kabinetsreactie op de Nationale ombudsman, 2026
• NOS, Excuses kabinet aan Q-koortspatiënten, 2026
• Parlement.com, Ab Klink
• Parlement.com, Sophie Hermans